नवी दिल्ली, दि. ०१ : मध्यपूर्वेतील तणाव आता थेट युद्धाच्या टप्प्यावर पोहोचला आहे. अमेरिका आणि इस्रायलने संयुक्तपणे इराणवर मोठ्या प्रमाणावर हवाई व क्षेपणास्त्र हल्ले करत ३० हून अधिक ठिकाणी कारवाई केल्याने संपूर्ण प्रदेशात अस्थिरता पसरली आहे. या हल्ल्यात इराणचे सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामेनेई यांच्यासह अनेक वरिष्ठ लष्करी अधिकारी ठार झाल्याची अधिकृत पुष्टी इराणच्या सरकारी माध्यमांनी केली आहे. या घटनेनंतर इराणने आक्रमक प्रत्युत्तर देत अमेरिकन तळांवर आणि विमानवाहू जहाजांवर हल्ले सुरू केले असून, जगभरात तिसऱ्या महायुद्धाची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
हल्ल्याची पार्श्वभूमी काय?
गेल्या काही महिन्यांपासून इराणच्या अण्वस्त्र कार्यक्रमावरून अमेरिका आणि इस्रायल अस्वस्थ होते. २०२५ मध्ये इराण समर्थित गट आणि इस्रायलमध्ये झालेल्या संघर्षानंतर इस्रायली नेतृत्वाने इराणला वारंवार इशारा दिला होता की, अण्वस्त्र कार्यक्रम आणि क्षेपणास्त्र क्षमतेचा विस्तार सहन केला जाणार नाही. मात्र इराणने हे इशारे धुडकावून लावत आपला अण्वस्त्र आणि क्षेपणास्त्र प्रकल्प सुरूच ठेवला. त्यामुळे अमेरिका आणि इस्रायलने दीर्घकाळ नियोजन करून तेहरानसह इराणमधील अनेक लष्करी तळांवर हल्ले केले.
इस्रायली सैन्याच्या माहितीनुसार, एका मिनिटाच्या आत दोन ठिकाणी अचूक स्ट्राइक करण्यात आला. या कारवाईत खामेनेई यांच्यासह सुमारे ४० वरिष्ठ कमांडर मारले गेले. रेव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्सचे मुख्यालय, ड्रोन व क्षेपणास्त्र प्रक्षेपण केंद्रे आणि हवाई संरक्षण प्रणाली लक्ष्य करण्यात आली.
इराणमध्ये संताप, शोक आणि बदला घेण्याची भाषा
खामेनेई यांच्या मृत्यूच्या वृत्तानंतर तेहरान आणि इतर शहरांत हजारो नागरिक रस्त्यावर उतरले. अमेरिका व इस्रायलविरोधात जोरदार घोषणाबाजी करण्यात आली. काही ठिकाणी शोकसभा, तर काही ठिकाणी संतप्त जमावाने सरकारी इमारतींबाहेर निदर्शने केली. इराणचे अध्यक्ष मसूद पेझेश्कियान यांनी, “या हल्ल्याचा बदला घेणे हे आमचे कायदेशीर कर्तव्य आहे,” असे स्पष्ट केले.
इराणचे मोठे प्रत्युत्तर
अमेरिका-इस्रायलच्या हल्ल्यानंतर इराणने थेट आखाती देशांतील अमेरिकन तळांना लक्ष्य केले. बहरीन, कतार, कुवैत, सौदी अरेबिया आणि अबूधाबी येथील अमेरिकन तळांवर क्षेपणास्त्र हल्ले झाल्याचे वृत्त आहे. इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्सने अमेरिकेच्या ‘अब्राहम लिंकन’ विमानवाहू जहाजावर चार बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांनी हल्ला केल्याचा दावा केला आहे. या कारवाईत अमेरिकन नौदलाच्या एका युद्धनौकेला नुकसान झाल्याचेही सांगण्यात आले आहे.
IRGC ने संघर्षाच्या नव्या टप्प्यात प्रवेश झाल्याची घोषणा करत जमीन, आकाश आणि समुद्रातून एकाचवेळी हल्ले सुरू ठेवण्याचा इशारा दिला आहे. होर्मुझ सामुद्रधुनीतून जाणाऱ्या जहाजांना सावधगिरीचा रेडिओ संदेश देण्यात आल्याने जागतिक तेलवाहतूक मोठ्या प्रमाणात बाधित झाली आहे.
आंतरराष्ट्रीय प्रतिक्रिया
या संघर्षावर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर तीव्र प्रतिक्रिया उमटल्या आहेत. कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया आणि युक्रेन यांनी अमेरिका-इस्रायलच्या कारवाईला पाठिंबा दिला आहे. तर रशिया, चीन आणि स्पेन यांनी या हल्ल्याचा तीव्र निषेध केला आहे. संयुक्त राष्ट्रसंघात तातडीची बैठक बोलावण्याची मागणी करण्यात आली असून, युद्धविरामासाठी मध्यस्थी करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.
अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी सोशल मीडियावर पोस्ट करत खामेनेई यांच्या मृत्यूची माहिती दिली आणि “इराणला अण्वस्त्रधारी देश होऊ देणार नाही,” असा कडक इशारा दिला. त्यांनी असेही म्हटले की, मध्यपूर्वेत शांतता प्रस्थापित होईपर्यंत हल्ले सुरू राहतील.
पाकिस्तानसह इतर देशांत हिंसक पडसाद
खामेनेई यांच्या मृत्यूनंतर पाकिस्तानातही संतापाची लाट उसळली. कराची येथील अमेरिकन दूतावासावर शिया समुदायाच्या संतप्त जमावाने हल्ला केला. दूतावासाच्या इमारतीला आग लावण्यात आली असून या हिंसाचारात किमान आठ जणांचा मृत्यू झाला आहे. लेबनॉन, इराक आणि इतर शिया बहुल भागांतही मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने सुरू आहेत.
जागतिक अर्थव्यवस्थेवर परिणाम
इराण हा जगातील प्रमुख तेल उत्पादक देशांपैकी एक असल्याने या युद्धाचा थेट परिणाम जागतिक बाजारपेठेवर होण्याची शक्यता आहे. होर्मुझ सामुद्रधुनीतून होणारी तेलवाहतूक बाधित झाल्यास कच्च्या तेलाच्या किमती प्रचंड वाढू शकतात. याचा परिणाम भारतासह अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्थेवर होईल. पेट्रोल-डिझेल दरवाढीची शक्यता असून शेअर बाजारात अस्थिरता वाढण्याचा अंदाज तज्ज्ञांनी व्यक्त केला आहे. गुंतवणूकदार सुरक्षित पर्याय म्हणून सोन्या-चांदीकडे वळल्याने त्यांच्या किमतीही ऐतिहासिक पातळीवर जाण्याची शक्यता आहे.
भारताची कोंडीची भूमिका
भारतासाठी ही परिस्थिती अत्यंत संवेदनशील आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी याच आठवड्यात इस्रायलचा दौरा करून संरक्षण व आर्थिक करार केले होते. दुसरीकडे इराणच्या चाबहार बंदरात भारताची मोठी गुंतवणूक आहे. त्यामुळे अमेरिका-इस्रायल आणि इराण यांच्यातील युद्धात एका बाजूने उभे राहणे भारतासाठी आव्हानात्मक ठरणार आहे. भारताने सध्या या देशांतील भारतीय नागरिकांसाठी मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या असून अनावश्यक प्रवास टाळण्याचे आवाहन केले आहे.
तिसऱ्या महायुद्धाची शक्यता?
या संघर्षात अमेरिका, इस्रायल, इराणसह आखाती देश ओढले जात असल्याने युद्धाचा व्याप वाढत आहे. जर रशिया आणि चीन यांसारखे देश थेट सहभागी झाले, तर हा संघर्ष जागतिक पातळीवर पसरण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. सध्या मध्यपूर्वेत निर्माण झालेली परिस्थिती अत्यंत स्फोटक असून पुढील काही दिवसांत आंतरराष्ट्रीय मध्यस्थीने तोडगा निघतो की युद्ध अधिक चिघळते, याकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे.
एकूणच, इस्रायल-अमेरिका आणि इराण यांच्यातील हा संघर्ष केवळ दोन-तीन देशांपुरता मर्यादित न राहता जागतिक राजकारण आणि अर्थव्यवस्थेला हादरवणारा ठरत आहे. मध्यपूर्वेत पेटलेली ही आग तिसऱ्या महायुद्धाची ठिणगी ठरेल का, हा प्रश्न आता संपूर्ण जगाला सतावत आहे.
