काही कलाकार पडद्यावर येतात आणि निघून जातात. काही कलाकार आपल्या भूमिका साकारतात आणि विस्मृतीत जातात. पण एखादा कलाकार जेव्हा स्वतःच एक शैली, एक विचार, एक आवाज आणि एक संस्था बनतो, तेव्हा त्याचे जाणे ही केवळ चित्रपटसृष्टीची हानी राहत नाही; ती एका पिढीच्या सांस्कृतिक स्मृतीवर उमटलेली जखम असते. ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या निधनाने अशीच एक पोकळी निर्माण झाली आहे.
८ ऑक्टोबरची सकाळ चित्रपट रसिकांसाठी दुःखद बातमी घेऊन आली. वयाच्या ७५व्या वर्षी नाना पाटेकर यांचे निधन झाले आणि अभिनयाच्या एका प्रदीर्घ पर्वाचा पडदा पडला. पडद्यावर आपल्या दमदार आवाजाने प्रेक्षकांना हादरवून सोडणारा, भेदक नजरेने व्यक्तिरेखेचा संताप आणि वेदना व्यक्त करणारा आणि एका संवादातून संपूर्ण प्रसंग आपल्या ताब्यात घेणारा हा कलाकार आज आपल्यात नाही, ही जाणीव मनाला चटका लावणारी आहे.
परंतु नाना पाटेकरांच्या जाण्याचे दुःख केवळ एका अभिनेत्याच्या निधनाचे नाही. कारण नाना पाटेकर हे केवळ अभिनेता नव्हते. ते अभिनयाचे विद्यापीठ होते.
त्यांनी अभिनय केला नाही; त्यांनी व्यक्तिरेखा जगल्या. त्यांनी संवाद म्हटले नाहीत; संवादांना रक्त-मांस दिले. त्यांनी पडद्यावर राग दाखवला नाही; तर त्या रागामागची वेदना प्रेक्षकांच्या मनात पोहोचवली. त्यांनी विनोद केला नाही; तर गंभीर चेहऱ्याच्या आड दडलेला माणूसही प्रेक्षकांना दाखवला. म्हणूनच नाना पाटेकरांचे स्थान लोकप्रिय अभिनेत्यांच्या यादीत नाही; ते भारतीय अभिनयाच्या इतिहासात आहे.
संघर्षातून घडलेला नट
विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर—हे नाव आज अनेकांना कदाचित अपरिचित वाटेल. कारण संपूर्ण देशाने त्यांना ‘नाना’ या नावानेच स्वीकारले. १ जानेवारी १९५१ रोजी मुरुड-जंजिरा येथे जन्मलेल्या या मुलाच्या आयुष्यात सुरुवातीपासूनच संघर्ष होता. कला आणि अभिनयाची ओढ त्यांना रंगभूमीकडे घेऊन गेली. सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टमधील शिक्षणाने त्यांच्या कलादृष्टीला आकार दिला.
चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला तेव्हा त्यांच्या हातात प्रसिद्धी नव्हती, पैसा नव्हता आणि मोठ्या बॅनरचा आधारही नव्हता. १९७८ मध्ये ‘गमन’मधून त्यांनी चित्रपटसृष्टीत पाऊल ठेवले. पुढची अनेक वर्षे छोट्या-मोठ्या भूमिका करत संघर्ष सुरू राहिला. अनेक कलाकार अशा परिस्थितीत थांबतात; नाना मात्र थांबले नाहीत.
‘गमन’नंतरची वर्षे त्यांच्यासाठी सहज नव्हती. मिळेल ती भूमिका स्वीकारत, रंगभूमीवर काम करत आणि स्वतःच्या अभिनयाला सतत धार लावत त्यांनी वाटचाल सुरू ठेवली. ‘अंकुश’ने त्यांच्या अभिनयाची दखल घेतली आणि ‘परिंदा’ने त्यांच्या कलेला देशव्यापी ओळख मिळवून दिली.
ही झेप अचानक नव्हती. तिच्यामागे वर्षानुवर्षांचा संघर्ष, उपेक्षा आणि स्वतःला सिद्ध करण्याची जिद्द होती.
नाना म्हणजे संवादफेकीचा वेगळाच अध्याय
भारतीय चित्रपटसृष्टीत अनेक दमदार अभिनेते झाले. अनेकांची संवादफेक लोकप्रिय झाली. परंतु नाना पाटेकरांची संवादफेक ही स्वतंत्र शाळा होती.
त्यांच्या आवाजातील कंपन, शब्दांमधील विराम, अचानक वाढणारा आवाज, क्षणार्धात बदलणारे चेहऱ्यावरील भाव आणि डोळ्यांतून व्यक्त होणारा संताप—या सगळ्यामुळे त्यांचा संवाद हा केवळ संवाद राहत नसे; तो प्रसंगाचा केंद्रबिंदू बनत असे.
‘क्रांतिवीर’मधील प्रताप टिळक असो किंवा ‘अब तक छप्पन’मधील साधू आगाशे; ‘परिंदा’मधील अण्णा असो किंवा ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टी—नानांनी प्रत्येक व्यक्तिरेखेला वेगळी ओळख दिली.
विशेष म्हणजे त्यांनी स्वतःची प्रतिमा कोणत्याही एका चौकटीत अडकू दिली नाही. खलनायक केला, नायक केला, पोलिस अधिकारी केला, सैनिक केला, सामाजिक कार्यकर्ता केला आणि विनोदी व्यक्तिरेखाही तितक्याच ताकदीने साकारली.
हीच त्यांच्या अभिनयाची खरी श्रीमंती होती.
‘क्रांतिवीर’चा आक्रोश
‘क्रांतिवीर’ हा नाना पाटेकरांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड. प्रताप टिळक या व्यक्तिरेखेतून त्यांनी अन्यायाविरुद्ध पेटलेला सामान्य माणूस उभा केला.
या भूमिकेतून त्यांनी केवळ अभिनय केला नाही; तर तत्कालीन सामाजिक वास्तवावर भाष्य केले. संताप, अस्वस्थता, देशाबद्दलची तळमळ आणि व्यवस्थेविरुद्धचा आक्रोश त्यांनी इतक्या तीव्रतेने व्यक्त केला की प्रेक्षकांना पडद्यावरील व्यक्तिरेखा आपल्याच आसपासची वाटली.
याच अभिनयासाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारासह अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले.
‘परिंदा’ने दाखवली अभिनयाची दुसरी बाजू
नाना पाटेकरांना ‘परिंदा’मधील अण्णा सेठने नवी ओळख दिली. खलनायकाची भूमिका असूनही ती व्यक्तिरेखा केवळ काळी नव्हती. तिच्यात हिंसा होती, विकृती होती, पण त्याचबरोबर एक गुंतागुंतीचे मानसिक जगही होते.
नानांनी त्या व्यक्तिरेखेला अशा ताकदीने साकारले की ‘अण्णा’ हा शब्दच त्या भूमिकेशी जोडला गेला. खलनायकाची भूमिका करूनही प्रेक्षकांच्या लक्षात राहणे ही त्यांच्या अभिनयाची ताकद होती.
‘नटसम्राट’ : जिथे अभिनेता आणि व्यक्तिरेखा एकरूप झाले
नाना पाटेकरांच्या कारकिर्दीतील सर्वात मोठी भूमिका कोणती, असा प्रश्न विचारला तर अनेक उत्तरे मिळतील. पण एक उत्तर सर्वांच्या पुढे उभे राहते—‘नटसम्राट’.
वि. वा. शिरवाडकरांच्या अजरामर साहित्यकृतीवर आधारित या चित्रपटातील गणपतराव बेलवलकर ही भूमिका नानांनी साकारली आणि मराठी चित्रपटसृष्टीला अभिनयाचा एक अविस्मरणीय अध्याय दिला.
आयुष्यभर रंगभूमीवर टाळ्यांचा कडकडाट अनुभवलेला कलाकार वृद्धापकाळात एकाकी होतो. ज्या माणसासाठी रंगभूमी हेच जीवन होते, त्याच्यासमोर आयुष्याच्या उत्तरार्धात माणसांची नाती तुटत जातात. त्या एकटेपणाचा, असहायतेचा, रागाचा आणि अंतर्मुख वेदनेचा प्रवास नानांनी पडद्यावर उभा केला.
‘नटसम्राट’मधील गणपतराव बेलवलकर पाहताना प्रेक्षक नानांना विसरतात. त्यांना फक्त गणपतराव दिसतात.
अभिनेता आणि व्यक्तिरेखा यांच्यातील अंतर संपणे, हीच अभिनयाची सर्वोच्च अवस्था.
नानांनी ती अवस्था गाठली होती.
अभिनयासोबत समाजाचीही काळजी
नाना पाटेकरांचे मोठेपण इथेच संपत नाही.
चित्रपटातील प्रसिद्धीचा उपयोग स्वतःभोवतीचे वलय वाढवण्यासाठी करणारे अनेकजण असतात. नानांनी मात्र आपल्या प्रसिद्धीचा उपयोग समाजातील दुःखाकडे लक्ष वेधण्यासाठी केला.
महाराष्ट्रातील दुष्काळ आणि शेतकरी आत्महत्यांच्या प्रश्नाने ते अस्वस्थ झाले. अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्या सहकार्याने ‘नाम फाउंडेशन’ची स्थापना करण्यात आली. संकटग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना मदत, जलसंधारण, पाणीसाठे निर्माण करणे, गावांच्या विकासाला हातभार लावणे अशा विविध उपक्रमांतून या संस्थेने काम केले.
शेतकऱ्याला केवळ मदतीचे पैसे देऊन प्रश्न सुटणार नाही, ही जाणीव महत्त्वाची होती. पाणी असेल तर शेती वाचेल, शेती वाचली तर शेतकरी वाचेल आणि शेतकरी वाचला तर गाव वाचेल—या व्यापक विचारातून जलसंधारणाच्या कामांना प्राधान्य देण्यात आले.
नदी-नाले पुनरुज्जीवन, शेततळी, पाणीसाठे आणि विविध जलसंधारणाच्या उपक्रमांमधून अनेक भागांत आशेची नवी वाट निर्माण करण्याचा प्रयत्न झाला.
हा नाना पडद्यावरील नानांपेक्षा वेगळा होता. पण कदाचित हाच त्यांचा खरा चेहरा होता.
प्रसिद्धीपेक्षा माणूस मोठा
नाना पाटेकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वात महत्त्वाचा गुण म्हणजे त्यांची माणसांशी असलेली नाळ.
ते मोठे अभिनेते होते; पण स्वतःला मोठे समजून सामान्य माणसापासून दूर गेले नाहीत. शेतकऱ्याच्या घरातील दुःख, विधवेची असहायता, दुष्काळग्रस्त गावातील पाण्याची समस्या आणि आत्महत्येच्या उंबरठ्यावर असलेल्या कुटुंबाची मानसिक अवस्था याबद्दल त्यांनी आवाज उठवला.
त्यांच्या सामाजिक कार्याचे महत्त्व यामुळे अधिक वाढते. कारण त्यांनी केवळ सहानुभूती दाखवली नाही; तर शक्य त्या मार्गाने प्रत्यक्ष काम करण्याचा प्रयत्न केला.
‘नाना’ हे नाव प्रेमाचे होते
विश्वनाथ पाटेकर हे त्यांचे नाव असले तरी देशाने त्यांना ‘नाना’ म्हणून ओळखले. हे नाव त्यांनी स्वतः निवडले नव्हते; ते प्रेक्षकांनी त्यांना दिले होते.
एखाद्या कलाकाराला त्याच्या नावापेक्षा टोपणनावाने संपूर्ण देश ओळखतो, तेव्हा त्या नावामागे केवळ प्रसिद्धी नसते; त्यामागे आपलेपणा असतो.
नाना हे नावच त्यांच्या आणि प्रेक्षकांच्या नात्याचे प्रतीक बनले.
आज तो ‘नाना’ आपल्यात नाही.
पण त्यांच्या भूमिका आहेत. त्यांचा आवाज आहे. त्यांचे संवाद आहेत. त्यांची नजर आहे. त्यांच्या व्यक्तिरेखांमध्ये त्यांनी ठेवलेला जीव आहे. आणि समाजासाठी केलेल्या कार्यातून त्यांनी मागे ठेवलेली माणुसकीची खूण आहे.
नाना गेले; पण प्रश्न उरतो…
नाना पाटेकर यांचे निधन म्हणजे केवळ एका कलाकाराचा मृत्यू नाही. हा प्रश्नही आहे—आजच्या काळात आपण कलेचा आणि प्रसिद्धीचा उपयोग कशासाठी करतो?
नानांनी आपल्याला याचे उत्तर आपल्या कृतीतून दिले.
त्यांनी संघर्ष केला—म्हणून उभे राहिले.
त्यांनी अभिनय केला—म्हणून अमर झाले.
त्यांनी समाजासाठी काम केले—म्हणून लोकांच्या मनात घर केले.
आज त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या चित्रपटांची चर्चा होईल, पुरस्कारांची चर्चा होईल, त्यांच्या गाजलेल्या संवादांची आठवण होईल. पण त्यांच्या आयुष्याचा सर्वात मोठा धडा आपण विसरू नये.
माणूस किती मोठा झाला, यापेक्षा त्याच्या मोठेपणाचा उपयोग त्याने कोणासाठी केला, हे अधिक महत्त्वाचे आहे.
नाना पाटेकरांनी आपल्या परीने या कसोटीवरही स्वतःला सिद्ध केले.
पडदा थांबला; नटसम्राट अमर राहिला
मृत्यूने नाना पाटेकरांचे शरीर हिरावून घेतले असेल; पण त्यांची कला हिरावून घेता येणार नाही.
‘परिंदा’चा अण्णा पुन्हा पडद्यावर उभा राहील.
‘क्रांतिवीर’चा प्रताप टिळक पुन्हा अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवेल.
‘अब तक छप्पन’चा साधू आगाशे पुन्हा आपल्या कर्तव्याची आठवण करून देईल.
‘वेलकम’चा उदय शेट्टी पुन्हा हसवेल.
‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे’मधून माणुसकीचा संदेश पुन्हा मिळेल.
आणि ‘नटसम्राट’चा गणपतराव बेलवलकर पुन्हा पुन्हा आपल्याला सांगत राहील—कलाकार मरत नाही; त्याची कला त्याला जिवंत ठेवते.
नाना पाटेकरांचा आवाज आता नव्या चित्रपटात ऐकू येणार नाही. त्यांची नवी व्यक्तिरेखा पाहायला मिळणार नाही. पण त्यांच्या जुन्या व्यक्तिरेखा काळाच्या ओघातही नवे अर्थ घेऊन आपल्यासमोर येत राहतील.
म्हणूनच आज नानांना निरोप देताना डोळ्यांत अश्रू असले तरी मनात अभिमान असायला हवा.
कारण आपण अशा कलाकाराच्या काळात जगलो, ज्याने अभिनयाला केवळ व्यवसाय मानले नाही.
ज्याने संघर्षाला घाबरले नाही.
ज्याने व्यक्तिरेखेला कधी कमी लेखले नाही.
ज्याने प्रसिद्धीला स्वतःपुरते मर्यादित ठेवले नाही.
आणि ज्याने पडद्याबाहेरही माणुसकीचा हात पुढे केला.
नाना पाटेकर गेले नाहीत; ते त्यांच्या प्रत्येक भूमिकेत, प्रत्येक संवादात आणि माणुसकीच्या प्रत्येक कार्यात जिवंत आहेत.
आज एक आवाज शांत झाला आहे.
एक नजर पडद्याआड गेली आहे.
एक नट रंगमंच सोडून गेला आहे.
पण—
अभिनयाचा नटसम्राट अमर झाला आहे.
दैनिक भैरव टाइम्स परिवारातर्फे ज्येष्ठ अभिनेते, रंगकर्मी, दिग्दर्शक आणि संवेदनशील समाजसेवक नाना पाटेकर यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली!
नाना, पडदा पडला आहे;
पण तुमचा अभिनय संपलेला नाही…
तो पुढच्या अनेक पिढ्यांना अभिनय म्हणजे काय,
माणूस म्हणजे काय आणि माणुसकी म्हणजे काय,
हे शिकवत राहील.
भावपूर्ण श्रद्धांजली!
