उत्तराखंड, दि. ०६ (वृत्तसंस्था): उत्तरकाशी जिल्ह्याच्या उंच डोंगररांगेत, गंगोत्रीच्या वाटेवर असलेल्या धराली परिसरात ६ ऑगस्ट २०२५ ची संध्याकाळ वेगळी होती. वातावरणात एक विचित्र थरार जाणवत होता. आकाशात गर्द ढग दाटले होते. गडगडाट सुरू झाला होता, पण येथे राहणाऱ्यांसाठी हे नित्याचंच होतं. कोणालाही कल्पना नव्हती, की पुढच्या काही मिनिटांत त्या संपूर्ण खोर्याच्या इतिहासाला एक नवीन, काळा अध्याय जोडला जाणार होता.
अचानक काही क्षणांतच आभाळ कोसळलं. मुसळधार पावसाच्या धारेसारखा नाही, तर ढग स्वतःच फुटल्यासारखा पाऊस झाला. खीरगंगा नदी चवताळून उठली. डोंगराच्या अंगाखांद्यावरून दरड कोसळू लागल्या. ३४ सेकंद… फक्त ३४ सेकंदात जणू सगळं काही संपलं. धराली गावाचा एक भाग खीरगंगेच्या रौद्र पुरात वाहून गेला. आवाज इतका प्रचंड होता की, डोंगरही थरथरले. त्या काही सेकंदात माणसं, जनावरं, झाडं, घरे, वाहने, आठवणी – सगळं वाहून गेलं. गावातल्या एका वृद्धाने थरथरत सांगितलं – “मी पायवाटेवर होतो, अचानक आकाशच फुटलं, आणि आमचं आयुष्यही.”
या घटनेनं उत्तरकाशी हादरून गेलं. संपूर्ण राज्यभरात अस्वस्थतेचं वातावरण निर्माण झालं. स्थानिक प्रशासनाला काही कळायच्या आत आपत्ती घडली होती. ढगफुटीमुळे निर्माण झालेल्या पुराने जवळपास एक डझन घरे नेस्तनाबूत केली. आत्तापर्यंत ४ जणांचे मृतदेह सापडले असून, ५० हून अधिक जण बेपत्ता आहेत. रात्रीचा काळोख, बंद रस्ते, खचलेले पूल, आणि पुराचं पाणी यामुळं शोधमोहीमेत अडथळे येत होते. डोंगरदऱ्यांमध्ये आवाजही पोचत नव्हता. शोधासाठी प्रशिक्षित श्वानपथकं लावण्यात आली, आणि हेलिकॉप्टर मदतीसाठी रवाना झाली. मात्र ढगांचं प्रमाण इतकं होतं की, हवेमार्गाने मदत पोचवणंही कठीण झालं.
या सर्व गोंधळात महाराष्ट्राची चिंता वाढली. कारण धराली परिसरात महाराष्ट्रातील ५१ पर्यटक विविध ट्रेकिंग मोहिमांसाठी गेले होते. त्यातील अनेकांचे फोन नॉट रिचेबल होते. नेटवर्कचं नाव नव्हतं. काहीजण बेपत्ता असल्याच्या अफवा पसरल्या. वातावरण भारलेलं होतं. कोल्हापूर, पुणे, मुंबई, नागपूर, नांदेड आणि सोलापूर – अशा विविध भागांतून गेलेल्या पर्यटकांचे नातेवाईक जीव मुठीत घेऊन बसले होते. विशेषतः सोलापूर जिल्ह्यातल्या चार तरुणांचा थरारक अनुभव सार्वजनिक झाला आणि अनेकांच्या काळजात धस्स झालं.
विठ्ठल पुजारी, समर्थ दसरे, धनराज बगले आणि मल्हारी धोटे हे चौघं मित्र सहलीसाठी उत्तराखंडला गेले होते. ट्रेकिंगसाठी ते गंगोत्रीच्या मार्गावर होते. ढगफुटीच्या दिवशी त्यांनी सकाळी शेवटचा फोन घरी केला होता. त्यानंतर संपर्क तुटला. सोलापुरात त्यांच्या कुटुंबीयांच्या डोळ्यांत भीती स्थिरावली. सर्वजण TV समोर, मोबाईल समोर बसून त्यांच्याबद्दल काही अपडेट मिळेल का याकडे डोळे लावून होते.
त्याच रात्री गंगोत्री बेस कॅम्पच्या परिसरात नेटवर्क मिळेल या आशेने विठ्ठलने डोंगर चढून एक उंच जागा गाठली आणि तिथून आपल्या मित्राला WhatsApp वर एक मेसेज पाठवला – “आम्ही सगळे सुखरूप आहोत, भीतीदायक होतं, पण एकमेकांच्या मदतीने वाचलो.” हा मेसेज मित्रांपर्यंत पोचला आणि काही वेळातच तो व्हायरल झाला. सोलापुरात एकाच वेळी अश्रू, आनंद, आणि श्वासांची साखळी उसळली. विठ्ठलने थोड्याच वेळात फोनवर संपर्क साधला. फोनवरच त्याने सांगितलं की, “आम्ही टेंटमध्ये होतो, अचानक पाणी घुसायला लागलं. आवाज येत होते की, खाली गाव वाहून जातंय. आम्ही एका बौद्ध भिक्षूकडून शिकलेली पर्वत-धाव टेक्निक वापरून उंचीकडे गेलो. तिथे रात्रीपर्यंत थांबलो. थंडी, पावसात झाकं नव्हतं, पण आम्ही जिवंत आहोत.”
या माहितीमुळे महाराष्ट्र सरकार जागं झालं. राज्य आपत्कालीन कार्य केंद्राने तातडीने उत्तराखंड प्रशासनाशी संपर्क साधला. महाराष्ट्र सदन, दिल्ली यांच्यामार्फत मदत पोहोचवण्याचे प्रयत्न सुरू झाले. नांदेडमधील ११ पर्यटकांचाही संपर्क होईना. स्थानिक प्रशासन सतर्क झालं. प्रत्येक जिल्ह्याच्या आपत्कालीन नियंत्रण कक्षाला सूचना पाठवण्यात आल्या. हेल्पलाइन क्रमांक सुरू करण्यात आले. २४ तास कॉल्स घेतले गेले. काही घरातून हुंदके, काही घरातून प्रार्थना, तर काही ठिकाणी एकटक मोबाईलकडे पाहणारे चेहेरे – हे चित्र महाराष्ट्रभर दिसू लागलं.
सोलापूरच्या महात्मा फुले पेठेतील मल्हारी धोटेच्या घरासमोर, लोक जमा झाले. त्याचे बाबा सांगत होते, “तो गेल्यापासून झोप नाही. सरकारनं तत्परता दाखवली, हे बरं झालं.” समर्थ दसरेच्या आईनं तर थेट आकाशाकडे पाहून, “माझं पोरगं वाचवा…” असं ओरडून रडायला सुरुवात केली होती. पण जेव्हा व्हिडिओ कॉलवर त्या चारही तरुणांचे हसरे चेहरे दिसले, तेव्हा सगळं गावच हललं. एका घरात दिवा लावण्यात आला. दुसऱ्या घरात प्रसाद वाटला गेला. तिसऱ्या घरात भजन सुरू झालं. उत्तरकाशीच्या खुणा सोलापुरात उमटल्या.
धरालीचं दृश्य मात्र त्याच वेळी मृत्यूच्या कुशीत होतं. एनडीआरएफचे जवान, स्थानिक पोलीस, स्वयंसेवी संस्था यांचं मदतकार्य धडाडीने सुरू होतं. दरडीत अडकलेली माणसं, झाडांमध्ये अडकलेली वाहने, चिखलात अडकलेले बूट, वाहून गेलेली पोती, नदीत तरंगणाऱ्या लोखंडी प्लेट्स – अशा चित्रांमधून संपूर्ण दुर्घटनेची तीव्रता उमगली. पत्रकारांनी जेव्हा गावात प्रवेश केला, तेव्हा त्यांचाही श्वास रोखला गेला. एका घराची भिंत तुटलेली होती, तिथं एका मुलीचा खेळण्यातला टेडी बिअर चिखलात पडलेला होता.
या साऱ्या घटनांदरम्यान सरकारने प्रयत्नांची गती वाढवली. उत्तराखंड सरकार, केंद्र सरकार, आणि महाराष्ट्र शासन यांच्यामध्ये समन्वय वाढला. महाराष्ट्राचे आपत्कालीन मंत्री स्वतः दिल्लीच्या नियंत्रण कक्षात पोहोचले. माध्यमांमध्ये सातत्याने अपडेट्स देण्यात आले. नागरिकांना खोट्या अफवांपासून सावध राहण्याचं आवाहन करण्यात आलं.
मात्र यावेळी एक प्रश्न सर्वत्र विचारला गेला – ढगफुटी इतक्या वेळा का घडत आहेत? हवामान खात्याचे तज्ज्ञ सांगतात की, ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे हिमालयातील हवामानाचा ढाचा बदलतोय. पूर्वी महिनाभराचा पाऊस आता काही तासांत कोसळतो. नदीचे पात्र मर्यादित राहत नाही, आणि अचानक दरडी कोसळतात. त्यातच अनियंत्रित बांधकामं, पर्यावरणाचे नियम धाब्यावर बसवणारे ट्रेकिंग प्रकल्प, आणि शाश्वततेविना वाढवलेलं धार्मिक पर्यटन – यामुळे या प्रदेशाचं भविष्य धोक्यात आलं आहे.
धरालीच्या दुर्घटनेने महाराष्ट्राला हादरवून टाकलं. पण एक दिलासादायक गोष्ट अशी की, वेळेवर सावध झाल्यानं आपले ५१ पर्यटक सुखरूप राहिले. मात्र भविष्यात अशी संकटं टाळायची असतील, तर आपण आपत्ती व्यवस्थापनाच्या पलीकडं जाऊन पूर्व-तयारीची संस्कृती स्वीकारली पाहिजे.
सोलापुरात आज विठ्ठल पुजारीसारखा प्रत्येक तरुण एका अनुभवाने परिपक्व झाला आहे. समर्थ दसरेच्या डोळ्यांत आता भीती कमी, पण जबाबदारी जास्त आहे. धनराज बगले आता थेट पर्यावरणशिक्षणात काम करणार आहे, तर मल्हारी धोटे परत आल्यानंतर एकाच वाक्याने थांबतो — “जगणं हे काही कधी कधी उधारच असतं… पण त्याची किंमत कधी कळते, हे काळच ठरवतो.”
