आज ७ फेब्रुवारी- त्यागमूर्ती माता रमाई आंबेडकर यांची जयंती. ही केवळ एका स्त्रीच्या स्मरणाची तारीख नाही, तर एका अशा जीवनप्रवासाचे पुनरावलोकन आहे, ज्याने भारतीय समाजाच्या परिवर्तनाला मूक पण अत्यंत प्रभावी बळ दिले. रमाई म्हणजे दुःख सहन करणारी दुर्बल स्त्री नव्हे, तर समाजमुक्तीसाठी स्वतःहून सुखाचा त्याग करणारी स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्वाची स्त्री होती. म्हणूनच तिला ‘त्यागमूर्ती’ म्हटले जाते. प्रश्न असा आहे की, आजच्या सामाजिक आणि राजकीय वास्तवात माता रमाई आजच्या महिलांचे खरे प्रेरणास्थान ठरू शकतील काय?
आजच्या काळात आपण विचित्र दृश्य पाहतो. महानगरपालिका निवडणुकांमध्ये काही महिला पाचशे किंवा हजार रुपयांच्या मजुरीसाठी विविध राजकीय पक्षांचे झेंडे खांद्यावर घेऊन फिरताना दिसतात. त्यात विशेष धम्म उपासिका म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या महिलांचाही समावेश आहे. निवडणूक आयोगाच्या व्हिडिओ नोंदीत ही दृश्ये कैद झाली. आंबेडकरी चळवळीचा बालेकिल्ला मानल्या जाणाऱ्या नगरांमध्ये अपेक्षित मतदान आपल्या विचारधारेच्या उमेदवाराला मिळाले नाही. मग हा मतांचा ओघ नेमका कुठे गेला? हा प्रश्न केवळ राजकीय नाही, तर सामाजिक आणि वैचारिक आहे.
माता रमाईच्या जीवनाकडे पाहिले तर तिचा त्याग भावनिक नव्हता, तो वैचारिक होता. बाबासाहेब आंबेडकर समाजमुक्तीसाठी शिक्षण घेत होते, चळवळी उभारत होते, तेव्हा रमाई त्यांच्या मागे सावलीसारखी उभी होती. ती आंदोलनात शारीरिकरित्या दिसत नव्हती, पण मानसिकदृष्ट्या प्रत्येक संघर्षात सहभागी होती. नवरा समाजासाठी काम करतो, घरात पैसा नाही, मूल आजारी आहे — हे सर्व सहन करूनही तिने बाबासाहेबांच्या कार्यावर प्रश्नचिन्ह उभे केले नाही. ही सहनशीलता नव्हे, तर समजूतदारपणा आणि दूरदृष्टी होती.
आज समाजातील अनेक स्त्रिया सुरक्षित नोकरीत आहेत, शिक्षित आहेत, आर्थिकदृष्ट्या सक्षम आहेत. पण समाजकार्य करणाऱ्या पतीला बिनपगारी काम करू देण्याची तयारी किती जणी दाखवतात? रमाईने मात्र बाबासाहेबांच्या प्रत्येक आंदोलनाला मनापासून साथ दिली. म्हणूनच आंबेडकरी चळवळीत अनेक ठिकाणी पती-पत्नी दोघेही सहभागी होताना दिसतात. झोपडपट्ट्यांमध्ये, खेड्यापाड्यांमध्ये राहणाऱ्या असंघटित कामगारांच्या कुटुंबांत रमाईचे विचार अजूनही जिवंत आहेत.
आपण रमाईबद्दल लिहिताना बहुतेक वेळा तिच्या गरिबीचे, दुःखाचे, आजारपणाचे वर्णन करतो. पण तिच्या वैचारिक ताकदीकडे दुर्लक्ष करतो. रमाईचे दुःख समाजासाठी बलिदानात रूपांतरित झाले होते. बाबासाहेब शिक्षण घेत होते ते स्वतःची परिस्थिती सुधारण्यासाठी नव्हे, तर समाजाची एकूण अवस्था बदलण्यासाठी. हे रमाई समजू शकत होती. म्हणूनच तिचा त्याग हा भाव hookups नव्हे, तर जाणीवपूर्वक स्वीकारलेला होता.
रमाईचा एक प्रसंग अत्यंत बोलका आहे. धारवाडच्या वराळे काकांच्या वसतिगृहात मुले उपाशी असल्याचे समजल्यावर तिने स्वतःचे सोन्याचे दागिने काढून त्या मुलांच्या जेवणासाठी दिले. त्या क्षणापासून ती रमाआई झाली — आणि पुढे रमाई. हा प्रसंग तिच्या दयेचा नाही, तर तिच्या सामाजिक जाणीवेचा पुरावा आहे. तिच्या आयुष्याचे ध्येय केवळ कुटुंब नव्हते, तर समाज होते.
आज आपण नवरात्रात देवींची पूजा करतो. सरस्वती, लक्ष्मी, दुर्गा यांच्या जन्मकथा, संघर्ष, संसार यांचा उल्लेख क्वचितच होतो. त्यांचे फक्त चमत्कार सांगितले जातात. पण रमाई ही प्रत्यक्ष जगलेली देवी होती — संघर्ष करणारी, कष्ट करणारी, समाजासाठी स्वतःचे सुख सोडणारी. तिच्या आयुष्याचे वास्तव मांडले तर आजच्या महिलांना खरी प्रेरणा मिळेल.
रमाईने अनेक अपत्यांचे मृत्यू पाहिले. पती परदेशात असताना स्वतःच्या डोळ्यांसमोर मुलाचा मृत्यू झाला, तरी बाबासाहेबांना त्रास होऊ नये म्हणून तिने ते दुःख मनातच दडवले. हे भावनिक अतिरेक नव्हे, तर सामाजिक जबाबदारीची जाणीव होती. बाबासाहेबांवर संपूर्ण समाजाची जबाबदारी आहे, हे रमाईला ठाऊक होते.
बाबासाहेब म्हणाले होते, “स्त्री ही समाजाचा अलंकार आहे.” रमाई हे त्या विधानाचे जिवंत उदाहरण होते. बाबासाहेबांच्या यशामागे रमाईचा वाटा नाकारता येणार नाही. उच्च शिक्षण, समाजक्रांती, संविधान निर्मिती — या साऱ्याच्या पायाभरणीत रमाईचा मौन पण भक्कम आधार होता.
आजच्या काळात पैसा महत्त्वाचा झाला आहे. एकेकाळी चळवळीकडे पैसा नव्हता, पण माणसे होती. घरातून चटणी-भाकर घेऊन आंदोलन चालायचे. आज चळवळींसाठी माणसे येण्यासाठी मानधन लागते. त्याग आणि कष्टाची किंमत राहिलेली नाही. याचे मूळ स्त्री-पुरुष दोघांच्याही मानसिकतेत आहे.
रमाईने बाबासाहेबांना कधीही थांबवले नाही. धमकीची पत्रे आली, जीवाला धोका होता, तरी तिने पतीला मागे ओढले नाही. उलट खंबीरपणे पाठीशी उभी राहिली. ही भूमिका आजच्या स्त्रीला आत्मसात करावी लागेल.
आपण रमाईला केवळ दुःखी, पीडित स्त्री म्हणून मांडणे थांबवले पाहिजे. रमाई म्हणजे स्वतंत्र विचारांची, स्वाभिमानी, वैचारिक स्त्री होती. तिने बुद्धाच्या विचारांना आपल्या आयुष्यात उतरवले. यशोधरेचा त्याग तिच्यासाठी आदर्श होता. रमाईचे विचार लिखित स्वरूपात नसले, तरी तिच्या कृतीतून ते स्पष्ट दिसतात.
आज रमाईच्या जयंतीनिमित्त आपण पुष्पहार घालतो, घोषणा देतो. पण रमाईची खरी आठवण म्हणजे तिच्या मूल्यांचा स्वीकार. आजच्या महिलांनी रमाईकडून शिकायचे असेल तर केवळ सहनशीलता नव्हे, तर समाजासाठी उभे राहण्याचे धैर्य शिकले पाहिजे.
रमाई ही बाबासाहेबांची पत्नी नव्हे, तर त्यांच्या चळवळीची अधिष्ठात्री होती. तिच्या त्यागाशिवाय बाबासाहेबांचे कार्य इतक्या वेगाने पुढे गेले असते का, हा प्रश्न आपण स्वतःला विचारला पाहिजे.
म्हणूनच आज तिच्या १२८ व्या जयंतीनिमित्त हा प्रश्न अधिक तीव्रतेने उभा राहतो — माता रमाई आजच्या महिलांचे प्रेरणास्थान ठरतील काय? उत्तर आपल्याला शोधायचे आहे आपल्या कृतीतून, आपल्या निवडींतून, आपल्या सामाजिक भूमिकेतून.
आज समाज ज्या अवस्थेत आहे, त्याच अवस्थेत त्याचे कुटुंब आहे. रमाईच्या काळात समाजाकडे पैसा नव्हता, पण विचार होते. आज पैसा आहे, पण विचारांची धार बोथट झाली आहे. रमाई आपल्याला आठवण करून देते की, समाज परिवर्तनासाठी त्याग, कष्ट आणि निष्ठा आवश्यक असते.
त्याग म्हणजे दुर्बलता नाही. समर्पण म्हणजे गुलामगिरी नाही. आणि स्त्री म्हणजे केवळ संसार सांभाळणारी व्यक्ती नाही, तर समाज घडवणारी शक्ती आहे.
म्हणूनच त्यागमूर्ती माता रमाई ही आजही मार्गदर्शक आहे. प्रश्न एवढाच आहे — आपण तिच्याकडे फक्त जयंतीपुरती पाहतो की आयुष्यभरासाठी प्रेरणा म्हणून स्वीकारतो?
आज तिच्या जयंतीदिनी एवढेच म्हणावेसे वाटते —
माता रमाई ही केवळ इतिहासातील स्त्री नाही, तर भविष्य घडवणारी प्रेरणा आहे.
तिचा त्याग, तिची जिद्द, तिची समजूतदार भूमिका आजच्या महिलांनी स्वीकारली तर समाजाची दिशा बदलेल.
त्यागमूर्ती माता रमाई आंबेडकर यांना जयंतीदिनी विनम्र अभिवादन.
सर्व मातांना त्यांच्या जयंतीनिमित्त हार्दिक शुभेच्छा.
