मानवजातीचा इतिहास हा अज्ञानातून ज्ञानाकडे, अंधारातून प्रकाशाकडे आणि गुलामगिरीतून स्वातंत्र्याकडे झालेल्या प्रवासाचा इतिहास आहे. एकेकाळी माणूस रानटी अवस्थेत जगत होता. त्याला निसर्गातील घटनांचे आकलन नव्हते. वीज कडाडली, पाऊस पडला, वादळ आले की त्याला त्या सर्व गोष्टी चमत्कार वाटत. या अज्ञानाच्या अंधारात माणूस भीतीने जगत होता. त्या भीतीतूनच अंधश्रद्धेची बीजे रोवली गेली.
काळाच्या ओघात समाजव्यवस्था निर्माण झाली, पण त्यातही मनुवादी विचारसरणीने अज्ञानाला खतपाणी घातले. अंगारे, धुपारे, ताईत, गंडेदोरे, कर्मकांड, जादूटोणा, भूत-प्रेत, चेटूक अशा विविध गोष्टींच्या माध्यमातून सामान्य माणसाला मानसिक गुलाम बनवले गेले. माणूस विचार करणे विसरला आणि आंधळ्या श्रद्धेच्या पिंजऱ्यात कैद झाला.
अशा परिस्थितीत अनेक थोर समाजसुधारकांनी समाजाला जागृत करण्यासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य वेचले. तथागत गौतम बुद्धांनी दुःखाचे मूळ शोधण्यासाठी राजवैभवाचा त्याग केला. त्यांनी दया, करुणा, अहिंसा आणि विवेक यांचा संदेश देत मानवतेचा नवा मार्ग दाखवला. त्यांनी सांगितले की कोणत्याही गोष्टीवर आंधळा विश्वास ठेवू नका, तर स्वतः विचार करा आणि सत्य शोधा.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची स्थापना करताना धर्मनिरपेक्षता आणि न्याय यांचा आदर्श ठेवला. छत्रपती शाहू महाराजांनी सामाजिक समता प्रस्थापित करण्यासाठी मोठे कार्य केले. महात्मा ज्योतिबा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी शिक्षणाचा प्रसार करून अज्ञान दूर करण्यासाठी क्रांतिकारक कार्य केले. संत गाडगेबाबांनी अंधश्रद्धेविरुद्ध लढा उभारला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी संविधानाच्या माध्यमातून समता, बंधुता आणि न्याय यांचे मूल्य समाजात रुजवले.
या सर्व महापुरुषांनी एकच संदेश दिला—विचार करा, प्रश्न विचारा आणि सत्याचा शोध घ्या.
आज आपण विज्ञानाच्या युगात जगत आहोत. तंत्रज्ञानाच्या मदतीने माणूस चंद्रावर पोहोचला, अंतराळात संशोधन करत आहे, वैद्यकीय क्षेत्रात मोठी प्रगती झाली आहे. मोबाईल, इंटरनेट, संगणक या साधनांमुळे जग आपल्या हातात आले आहे. पण या प्रगतीसोबतच अंधश्रद्धाही वाढताना दिसते, ही अत्यंत चिंताजनक बाब आहे.
आजही समाजात अनेक भोंदू बाबा निर्माण होत आहेत. ते स्वतःला दैवी शक्ती असल्याचा दावा करतात. काही जण चमत्कार दाखवण्याचा दिखावा करतात. काही जण लोकांच्या समस्या सोडवण्याचे आश्वासन देतात. पण प्रत्यक्षात ते लोकांचे आर्थिक, मानसिक आणि शारीरिक शोषण करत असतात.
महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीने दिलेले आव्हान—दैवी शक्ती सिद्ध करून दाखवा आणि २१ लाखांचे बक्षीस मिळवा—आजपर्यंत कोणीही स्वीकारलेले नाही. यावरून स्पष्ट होते की अशा कोणत्याही शक्ती अस्तित्वात नाहीत. तरीही लोक अज्ञानामुळे अशा बाबांच्या जाळ्यात अडकतात.
या भोंदू बाबांचा व्यवसाय अत्यंत सोपा असतो. भगवे कपडे परिधान करायचे, कपाळावर टिळा लावायचा, गळ्यात माळ घालायची आणि काही मंत्र उच्चारायचे. त्यानंतर लोकांना ताईत, गंडेदोरे देऊन त्यांच्याकडून पैसे उकळायचे. कोणतीही गुंतवणूक नाही, कोणतीही जबाबदारी नाही—फक्त अज्ञानाचा फायदा.
हे लोक लोकांच्या भावनांशी खेळतात. “देव तुमच्यावर प्रसन्न आहे”, “तुमच्या आयुष्यातील संकटे दूर होतील”, “तुमच्यावर दैवी कृपा होईल” अशा गोड बोलांनी ते लोकांना फसवतात. काही वेळा ते लोकांना भीती दाखवतात—”जर तुम्ही हे केले नाही तर तुमच्यावर संकट येईल”. या भीतीमुळे लोक त्यांच्या जाळ्यात अडकतात.
काही प्रकरणांमध्ये तर या बाबांनी महिलांचे लैंगिक शोषण केले आहे. “देव तुमच्या शरीरात प्रकट होईल” अशा खोट्या गोष्टी सांगून त्यांनी अनेकांचे जीवन उद्ध्वस्त केले आहे. हे अत्यंत घृणास्पद आणि अमानवी कृत्य आहे.
आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, अशा बाबांना राजकीय पाठबळ मिळते. अनेक नेते त्यांच्या दरबारात जातात, त्यांचे आशीर्वाद घेतात. यामुळे समाजात चुकीचा संदेश जातो की हे लोक खरे आहेत. माध्यमेही जाहिरातींच्या माध्यमातून अशा बाबांना प्रसिद्धी देतात.
जर या बाबांकडे खरोखरच दैवी शक्ती असती, तर त्यांना पोलीस संरक्षणाची गरज का भासते? त्यांच्या आश्रमात चोरी झाली तर ते पोलिसांकडे तक्रार का करतात? हे प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारायला हवेत.
आज समाजात श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यातील फरक समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. श्रद्धा ही सकारात्मक असते. ती माणसाला चांगले कार्य करण्यास प्रेरणा देते. पण अंधश्रद्धा माणसाला विचारशून्य बनवते आणि त्याला गुलाम बनवते.
आपल्या देशात मंदिरांसाठी कोट्यवधी रुपये खर्च केले जातात, पण शाळांची अवस्था दयनीय आहे. शिक्षण आणि विज्ञान याकडे दुर्लक्ष करून समाजाची प्रगती होऊ शकत नाही. खरे मंदिर म्हणजे शाळा, जिथे देशाचे भविष्य घडते.
चमत्कार या संकल्पनेचा विचार केला, तर त्यामागे कोणतीही दैवी शक्ती नसते. बहुतेक वेळा ते हातचलाखी, रासायनिक प्रक्रिया किंवा मानसिक प्रभाव असतो. पण लोक या गोष्टींची चिकित्सा करत नाहीत, त्यामुळे त्यांना ते चमत्कार वाटतात.
माणूस बाजारात भाजी घेताना सुद्धा विचार करतो—ही भाजी ताजी आहे का? तिची किंमत योग्य आहे का? पण बाबांच्या बाबतीत तो विचार करत नाही. हे अत्यंत विचित्र आहे.
खरं तर प्रत्येक माणसाकडे विचार करण्याची क्षमता आहे. मेंदू हा आपल्याला दिलेला सर्वात मोठा वरदान आहे. पण आपण त्याचा वापर करत नाही. कोणतीही गोष्ट आंधळेपणाने स्वीकारण्याऐवजी तिची सत्यता तपासणे आवश्यक आहे.
यश मिळवण्यासाठी कोणताही शॉर्टकट नाही. कष्ट, जिद्द, चिकाटी आणि धैर्य यांच्या जोरावरच माणूस यशस्वी होतो. “केल्याने होत आहे रे, आधी केलेच पाहिजे” हे तत्व जीवनात अंगीकारणे आवश्यक आहे.
आज गरज आहे ती समाजाने एकत्र येऊन अंधश्रद्धेविरुद्ध लढा उभारण्याची. प्रत्येकाने स्वतःपासून सुरुवात करावी. आपल्या कुटुंबात, समाजात विवेकवादी विचारसरणी रुजवावी. मुलांना लहानपणापासून वैज्ञानिक दृष्टिकोन शिकवावा.
अंधश्रद्धा ही केवळ वैयक्तिक समस्या नाही, तर ती सामाजिक समस्या आहे. ती समाजाच्या प्रगतीला अडथळा निर्माण करते. त्यामुळे तिचा नायनाट करणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.
निष्कर्ष
अज्ञान हे अंधश्रद्धेचे मूळ आहे, तर ज्ञान हे मुक्तीचे साधन आहे. विज्ञान, शिक्षण आणि विवेक यांच्या मदतीनेच आपण अंधश्रद्धेच्या अंधारातून बाहेर पडू शकतो.
प्रत्येकाने स्वतःच्या बुद्धीचा वापर करून सत्याचा शोध घ्यावा, प्रश्न विचारावेत आणि योग्य तेच स्वीकारावे—तेव्हाच समाज खऱ्या अर्थाने प्रगत होईल.
