खेड (लोटे), दि. ६ : रत्नागिरी जिल्ह्यातील लोटे-परशुराम औद्योगिक वसाहतीत कार्यरत असलेल्या लक्ष्मी ऑरगॅनिक कंपनीविरोधात आज उसळलेला जनक्षोभ पाहता कोकणातील पर्यावरणाचा प्रश्न किती गंभीर झाला आहे, याची प्रचिती आली. हजारोंच्या संख्येने ग्रामस्थ, शेतकरी, मच्छीमार, महिला आणि तरुण वर्ग रस्त्यावर उतरून “हा कारखाना बंद झालाच पाहिजे” अशी ठाम भूमिका घेत दणदणीत मोर्चा काढण्यात आला.
या आंदोलनाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे, कोणत्याही लोकप्रतिनिधींच्या थेट नेतृत्वाशिवाय, पूर्णपणे जनतेच्या स्वयंस्फूर्त सहभागातून हा मोर्चा यशस्वी झाला. त्यामुळे या आंदोलनाला केवळ स्थानिक विरोध न राहता “जनतेचा हक्काचा लढा” असे व्यापक स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
घोषणांनी दुमदुमला परिसर
सकाळी सुमारे १०.३० वाजता सुरू झालेल्या या मोर्चात कोकण नागरी संघर्ष समिती, लोटे पंचक्रोशी पर्यावरण संरक्षण समिती, महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना, आम आदमी पार्टी, अखिल दाभोळ खाडी मच्छीमार संघटना तसेच अनेक सामाजिक संघटनांचे कार्यकर्ते मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते.
“पी-फॉस हटाव, कोकण बचाव”, “लक्ष्मी ऑरगॅनिक बंद करा”, “नफा तुमच्या खिशात, आजार आमच्या दारात”, “आमच्या जीवाशी खेळ नको” अशा घोषणांनी संपूर्ण लोटे परिसर दणाणून गेला. आंदोलकांच्या हातात फलक, बॅनर्स आणि पर्यावरण रक्षणाचे संदेश झळकत होते.
महिलांची उपस्थितीही लक्षणीय होती. अनेक महिला आपल्या कुटुंबाच्या आरोग्याच्या चिंतेतून या आंदोलनात सहभागी झाल्याचे दिसून आले.
७६ दिवसांचे धरणे आंदोलन — संघर्षाची पार्श्वभूमी
या मोर्च्याचा उगम गेल्या ७६ दिवसांपासून सुरू असलेल्या
धरणे आंदोलनात आहे. २१ जानेवारी २०२६ पासून श्री. अशोकराव वासुदेव जाधव आणि श्री. राजेंद्र गोपीनाथ आंब्रे हे लक्ष्मी ऑरगॅनिक कंपनीच्या गेटसमोर शांततामय पद्धतीने आंदोलन करत आहेत.
सुरुवातीला मर्यादित स्तरावर सुरू झालेले हे आंदोलन दिवसेंदिवस व्यापक होत गेले. स्थानिक नागरिक, सामाजिक कार्यकर्ते, पर्यावरणप्रेमी आणि विविध संघटना या आंदोलनाशी जोडल्या गेल्या. अखेर आजचा मोर्चा हा त्या सातत्यपूर्ण संघर्षाचा परिपाक ठरला.
अशोक जाधव यांनी यावेळी स्पष्ट शब्दांत सांगितले,
“हा लढा आमच्या वैयक्तिक हितासाठी नाही. हा लढा कोकणच्या मातीसाठी, पाण्यासाठी, शेतीसाठी आणि पुढील पिढ्यांच्या भविष्यासाठी आहे. आम्ही मागे हटणार नाही.”
पी-फॉस (PFAS) रसायनावरून वाद तीव्र
या संपूर्ण आंदोलनाचा केंद्रबिंदू म्हणजे लक्ष्मी ऑरगॅनिक कंपनीत उत्पादित होणारे ‘पी-फॉस’ (PFAS – Per and Polyfluoroalkyl Substances) हे रसायन.
आंदोलनकर्त्यांच्या मते, PFAS हे
‘फॉरएव्हर केमिकल’ म्हणून ओळखले जाते, कारण ते निसर्गात सहज विघटन होत नाही. पाणी, माती आणि अन्नसाखळीमार्फत ते मानवी शरीरात प्रवेश करून दीर्घकालीन आरोग्य समस्या निर्माण करू शकते.
कर्करोग, यकृताचे विकार, हार्मोनल असंतुलन, रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होणे तसेच पुढील पिढ्यांमध्ये जन्मजात विकृती निर्माण होण्याचा धोका असल्याचा आरोप आंदोलकांनी केला आहे.
कोकणातील नाजूक पर्यावरणीय संतुलन, जलस्रोत आणि मत्स्यव्यवसायावर याचा गंभीर परिणाम होऊ शकतो, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे.
प्रशासनाला सादर केले निवेदन
मोर्चा कारखान्याच्या प्रवेशद्वारापासून सुमारे ५०० मीटर अंतरावर पोलिसांनी थांबवला. त्यानंतर आंदोलनकर्त्यांच्या प्रतिनिधींनी तहसीलदार, खेड यांच्या मार्फत रत्नागिरी जिल्हाधिकाऱ्यांना सविस्तर निवेदन दिले.
या निवेदनात अत्यंत सखोल आणि तांत्रिक स्वरूपाच्या मागण्या करण्यात आल्या आहेत. त्यामध्ये—
- PFAS उत्पादन तात्काळ आणि कायमस्वरूपी बंद करणे
- लक्ष्मी ऑरगॅनिक कंपनीवर संपूर्ण चौकशी करून आवश्यक असल्यास कंपनी बंद करणे
- महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने (MPCB) संपूर्ण माहिती सार्वजनिक करणे
- PFAS ला ‘Hazardous Substance’ म्हणून घोषित करणे
- कंपनीच्या यंत्रसामग्रीचे स्वतंत्र तंत्रज्ञान ऑडिट करणे
- दूषित पाणी व मातीवर स्वतंत्र वैज्ञानिक अहवाल प्रसिद्ध करणे
- बाधित ग्रामस्थांची जनसुनावणी आयोजित करणे
आंतरराष्ट्रीय संदर्भ; ‘मितेनी’ प्रकरणाचा उल्लेख
आंदोलनकर्त्यांनी इटलीतील ‘Miteni’ कंपनीच्या PFAS प्रदूषण प्रकरणाचा दाखला देत गंभीर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. त्या प्रकरणात लाखो लोकांचे पाणी दूषित झाल्याचे न्यायालयाने मान्य केले होते.
त्यामुळे, अशा प्रकारचे तंत्रज्ञान भारतात वापरणे कितपत सुरक्षित आहे, असा सवाल उपस्थित करण्यात आला.
प्रदूषण नियंत्रणावर प्रश्नचिन्ह
आंदोलनकर्त्यांनी कंपनीच्या प्रदूषण नियंत्रण यंत्रणांवरही प्रश्न उपस्थित केले आहेत.
- PFAS साठी स्वतंत्र उपचार यंत्रणा आहे का?
- पाणी, माती आणि मानवी शरीरातील PFAS पातळी मोजण्यासाठी कोणतेही स्वतंत्र अभ्यास झाले आहेत का?
- दीर्घकालीन प्रदूषण टाळण्यासाठी कंपनीकडे कोणती योजना आहे?
अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरे कंपनीने द्यावीत, अशी मागणी करण्यात आली आहे.
स्थानिक ग्रामपंचायतींचा विरोध
लोटे परिसरातील अनेक ग्रामपंचायतींनी PFAS उत्पादनाविरोधात ठराव मंजूर केले आहेत. काही ठिकाणी अजून ठराव प्रक्रियेत आहेत.
यामुळे स्थानिक पातळीवर कंपनीविरोधात मोठा सामाजिक विरोध निर्माण झाल्याचे स्पष्ट होते.
पोलिसांचा कडक बंदोबस्त
मोर्चादरम्यान कोणताही अनुचित प्रकार घडू नये यासाठी पोलिसांनी मोठ्या प्रमाणावर बंदोबस्त ठेवला होता. आंदोलकांनीही संयम राखत शांततामय मार्गाने आंदोलन केले.
“ही फक्त सुरुवात” — आंदोलनकर्त्यांचा इशारा
आंदोलनकर्त्यांनी स्पष्ट इशारा दिला की, जर शासन आणि प्रशासनाने या प्रश्नाकडे दुर्लक्ष केले, तर आंदोलन अधिक तीव्र केले जाईल.
“आम्ही आता मागे हटणार नाही. हा लढा शेवटपर्यंत सुरू राहील,” असा निर्धार व्यक्त करण्यात आला.
लोकप्रतिनिधींच्या भूमिकेवर नाराजी
या आंदोलनात लोकप्रतिनिधींचा अभाव प्रकर्षाने जाणवला. त्यामुळे नागरिकांमध्ये नाराजी व्यक्त होत आहे.
“जनतेच्या प्रश्नांसाठी आम्हालाच रस्त्यावर उतरावे लागत आहे,” अशी भावना अनेकांनी व्यक्त केली.
एकजूट आणि शिस्तीचे प्रतीक
मोर्च्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील शिस्त आणि एकजूट. विविध राजकीय पक्ष, सामाजिक संघटना आणि सर्वसामान्य नागरिक एकत्र येऊन लढत असल्याचे चित्र पाहायला मिळाले.
कोकण नागरी संघर्ष समिती आणि लोटे पंचक्रोशी पर्यावरण संरक्षण समितीने सर्व सहभागींचे आभार मानले.
“हा मोर्चा केवळ आंदोलन नाही, तर जनतेच्या जागृतीचे आणि एकजुटीचे प्रतीक आहे,” असे त्यांनी नमूद केले.
निर्णायक टप्प्यावर संघर्ष
लोटे परिसरातील लक्ष्मी ऑरगॅनिकविरोधातील आंदोलन आता निर्णायक टप्प्यावर पोहोचले आहे.
पर्यावरण, आरोग्य आणि स्थानिकांच्या अस्तित्वाचा प्रश्न बनलेल्या या लढ्याची दखल शासन घेते का, की संघर्ष आणखी तीव्र होतो, हे येणाऱ्या काळात स्पष्ट होणार आहे.
मात्र, आजच्या मोर्च्याने एक गोष्ट निर्विवादपणे सिद्ध केली—
कोकणातील जनता आता आपल्या हक्कांसाठी आणि निसर्गाच्या रक्षणासाठी एकजुटीने उभी राहिली आहे.
