संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीपासून सुरू झालेला मराठी अस्मितेचा संघर्ष आणि त्यातून जन्माला आलेली शिवसेना हा महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे. १ मे १९६० रोजी मुंबईसह महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली. मात्र, महाराष्ट्राची राजधानी असलेल्या मुंबईत मराठी माणसाला अपेक्षित स्थान मिळत नसल्याची भावना वाढीस लागली होती. याच पार्श्वभूमीवर व्यंगचित्रकार बाळासाहेब ठाकरे यांनी १३ ऑगस्ट १९६० रोजी ‘मार्मिक’ या मराठी व्यंगचित्र साप्ताहिकाची स्थापना केली. या माध्यमातून त्यांनी मराठी युवकांच्या रोजगार, प्रतिनिधित्व आणि अस्मितेचे प्रश्न प्रभावीपणे मांडले.
‘मार्मिक’मधून सुरू झालेली चळवळ पुढे संघटनात्मक स्वरूपात उभी राहिली आणि १९ जून १९६६ रोजी ‘शिवसेना’चा जन्म झाला. प्रबोधनकार ठाकरे यांच्या प्रेरणेने स्थापन झालेल्या या संघटनेने मराठी माणसाच्या न्याय्य हक्कांसाठी संघर्ष सुरू केला. पुढील सहा दशकांत शिवसेनेने अनेक चढ-उतार अनुभवले, अनेक राजकीय प्रयोग केले, तर अनेक वेळा तीव्र संघर्षाचाही सामना केला.
शिवसेनेच्या राजकीय वाटचालीकडे पाहिले तर सुरुवातीपासूनच बाळासाहेब ठाकरे यांनी केवळ पक्षीय राजकारणाच्या चौकटीत स्वतःला मर्यादित ठेवले नाही. १९६७ मध्ये काँग्रेसचे उमेदवार स. गो. बर्वे यांना दिलेला पाठिंबा, त्यानंतर ताराबाई सप्रे यांना केलेले समर्थन, विविध पक्षांशी केलेल्या राजकीय आघाड्या यावरून त्यांची राजकीय भूमिका नेहमीच परिस्थितीनुसार बदलत राहिल्याचे दिसून येते.
१९८० च्या दशकात शिवसेनेने हिंदुत्वाचा मुद्दा अधिक ठळकपणे मांडण्यास सुरुवात केली. १९८७ च्या विलेपार्ले विधानसभा पोटनिवडणुकीत हिंदुत्व हा प्रमुख प्रचार मुद्दा बनला. या निवडणुकीनंतर शिवसेनेची ओळख मराठी अस्मितेबरोबरच हिंदुत्ववादी पक्ष म्हणून अधिक मजबूत झाली. हिंदुत्वाच्या भूमिकेमुळे बाळासाहेब ठाकरे यांच्यावर कायदेशीर कारवाई झाली, मतदानाचा अधिकारही काही काळासाठी गमवावा लागला; मात्र त्यांनी आपली भूमिका बदलली नाही.
याच काळात भारतीय जनता पक्ष आणि शिवसेना यांच्यातील संबंध दृढ होत गेले. १९८९ च्या लोकसभा आणि १९९० च्या विधानसभा निवडणुकीत दोन्ही पक्षांनी युती केली. पुढील अनेक वर्षे महाराष्ट्रातील राजकारणात ही युती प्रभावी राहिली. १९९५ मध्ये शिवसेना-भाजप युतीचे सरकार सत्तेत आले आणि मनोहर जोशी मुख्यमंत्री झाले. महाराष्ट्राच्या राजकारणात हा एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.
१९९२ मध्ये बाबरी मशीद पाडल्यानंतर देशभरात निर्माण झालेल्या तणावपूर्ण वातावरणात शिवसेनेची भूमिका चर्चेत राहिली. या काळात बाळासाहेब ठाकरे यांची हिंदुत्ववादी नेता म्हणून प्रतिमा अधिक दृढ झाली. पुढे ‘हिंदुहृदयसम्राट’ ही उपाधी त्यांच्या नावाशी कायमस्वरूपी जोडली गेली.
शिवसेनेच्या इतिहासात अनेक मोठ्या नेत्यांनी पक्ष सोडला. छगन भुजबळ, नारायण राणे, गणेश नाईक, राज ठाकरे यांसारखे नेते वेगळे झाले. तरीही शिवसेना टिकून राहिली. बाळासाहेब ठाकरे यांच्या करिष्म्यामुळे आणि कार्यकर्त्यांच्या निष्ठेमुळे संघटना उभी राहिली. २०१२ मध्ये बाळासाहेब ठाकरे यांच्या निधनानंतर उद्धव ठाकरे यांच्या नेतृत्वाखाली पक्षाची धुरा पुढे चालू राहिली.
२०१४ च्या विधानसभा निवडणुकीत शिवसेनेने स्वतंत्रपणे निवडणूक लढवत ६३ जागा जिंकल्या. त्यानंतर भाजपसोबत पुन्हा सत्तेत सहभागी होण्याचा निर्णय झाला. २०१९ च्या विधानसभा निवडणुकीनंतर मुख्यमंत्रीपदाच्या वाटपावरून शिवसेना आणि भाजप यांच्यात मतभेद निर्माण झाले. त्यातून शिवसेना, काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस यांच्या महाविकास आघाडीची स्थापना झाली आणि उद्धव ठाकरे मुख्यमंत्री झाले.
लेखकाच्या मते, हीच घटना पुढील राजकीय संघर्षाची सुरुवात ठरली. जून २०२२ मध्ये एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली शिवसेनेत मोठी फूट पडली. अनेक आमदार पक्षाबाहेर पडले आणि अखेर महाविकास आघाडी सरकार कोसळले. त्यानंतर शिंदे-भाजप सरकार सत्तेत आले. या घडामोडींनी महाराष्ट्राच्या राजकारणात अभूतपूर्व बदल घडवून आणला.
लेखकाचा दावा आहे की, शिवसेनेच्या स्थापनेपासून आजपर्यंतच्या इतिहासाचा विचार केला तर बाळासाहेब ठाकरे यांनी अनेक वेळा राजकीय लवचिकता दाखवली, विविध पक्षांशी संबंध ठेवले, परंतु संघटनेच्या मूलभूत विचारांशी तडजोड केली नाही. त्यामुळे आज शिवसेनेच्या इतिहासाचे आणि विचारांचे वेगवेगळ्या पद्धतीने अर्थ लावले जात असताना वस्तुनिष्ठपणे इतिहास समजून घेण्याची गरज आहे.
धर्मवीर आनंद दिघे यांच्या वारशावरून सुरू असलेली राजकीय चढाओढ, शिवसेनेच्या मूळ विचारांचा दावा करणारे विविध गट आणि सध्याचे बदलते राजकीय समीकरण या सर्व पार्श्वभूमीवर शिवसेनेचा इतिहास नव्या पिढीपर्यंत पोहोचणे आवश्यक असल्याचे लेखकाचे मत आहे.
शिवसेना हा केवळ राजकीय पक्ष नसून मराठी अस्मिता, हिंदुत्व, संघर्ष आणि संघटनात्मक शक्तीचे प्रतीक आहे. या पक्षाच्या वाटचालीत अनेक वाद, संघर्ष, यश-अपयश आले; मात्र महाराष्ट्राच्या राजकारणावर त्याचा प्रभाव कायम राहिला आहे. त्यामुळे शिवसेनेचा इतिहास समजून घेणे आणि त्यातून धडे घेणे ही आजच्या राजकीय परिस्थितीत काळाची गरज बनली आहे.
🚩मोदींसाठी बाळासाहेबांची भूमिका
२००२ मधील गुजरात दंगलीनंतर तत्कालीन मुख्यमंत्री नरेंद्र मोदी यांच्यावर कारवाईची चर्चा सुरू असताना बाळासाहेब ठाकरे यांनी त्यांना पाठिंबा दिला होता, असा उल्लेख लेखकाने केला आहे. “मोदींना हटवू नका; मोदी गेले तर गुजरातमधील भाजप कमकुवत होईल,” असा संदेश त्यांनी तत्कालीन राष्ट्रीय नेतृत्वापर्यंत पोहोचवल्याचा दावा केला जातो. लेखकाच्या मते, त्या काळातील ही भूमिका आजही भाजप-शिवसेना संबंधांच्या चर्चेत महत्त्वाचा संदर्भ म्हणून पाहिली जाते.
– योगेश वसंत त्रिवेदी
(लेखक ज्येष्ठ राजकीय विश्लेषक आहेत. लेखातील मते ही लेखकाची वैयक्तिक मते असून त्याच्याशी संपादक किंवा वृत्तपत्र सहमत असेलच असे नाही.)
