मुंबई, ८ ऑगस्ट १९४२… गोवालिया टँक मैदानावर हजारो भारतीयांची गर्दी जमली होती. वातावरणात स्वातंत्र्याची आस होती, ब्रिटिश सत्तेविरुद्धचा संताप होता आणि देशाला गुलामगिरीच्या जोखडातून मुक्त करण्याचा निर्धार होता. त्या ऐतिहासिक सभेत महात्मा गांधींनी भारतीयांना दिलेला संदेश पुढे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा निर्णायक टप्पा ठरला. ‘करो या मरो’ आणि ‘भारत छोडो’ या घोषणांनी देशाच्या कानाकोपऱ्यात स्वातंत्र्याची ज्वाला प्रज्वलित केली. याच ऐतिहासिक घटनेच्या स्मरणार्थ ९ ऑगस्ट हा दिवस ‘ऑगस्ट क्रांती दिन’ किंवा ‘भारत छोडो आंदोलन दिन’ म्हणून स्मरणात ठेवला जातो.
भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास अनेक संघर्षांनी, बलिदानांनी आणि जनआंदोलनांनी समृद्ध आहे. मात्र १९४२ चे भारत छोडो आंदोलन हे या लढ्याला निर्णायक वळण देणारे ठरले. या आंदोलनाने ब्रिटिश सत्तेला भारतीय जनतेची बदललेली मानसिकता स्पष्टपणे दाखवून दिली. आता भारतीयांना सुधारणा, आश्वासने किंवा मर्यादित स्वायत्तता नको होती; त्यांना हवे होते पूर्ण स्वातंत्र्य.
दुसरे महायुद्ध आणि वाढता असंतोष
१९३९ मध्ये दुसरे महायुद्ध सुरू झाले. ब्रिटिश सरकारने भारतीय नेत्यांची किंवा भारतीय जनतेची संमती न घेता भारताला या युद्धात सहभागी करून घेतले. त्यामुळे देशातील राजकीय वातावरण अधिकच तापले. ब्रिटिश सरकार भारताच्या स्वातंत्र्याबाबत ठोस भूमिका घेण्यास तयार नव्हते. दुसरीकडे, भारतीय नेत्यांना युद्धाच्या काळातही भारताला स्वातंत्र्य देण्याची मागणी मान्य व्हावी, अशी अपेक्षा होती.
या पार्श्वभूमीवर ब्रिटिश सरकारने भारतीयांचा प्रश्न सोडवण्यासाठी सर स्टॅफर्ड क्रिप्स यांच्या नेतृत्वाखाली क्रिप्स मिशन भारतात पाठवले. मात्र या मिशनमधून तात्काळ पूर्ण स्वातंत्र्याची स्पष्ट हमी मिळाली नाही. युद्धानंतर भारताला काही प्रमाणात स्वशासन देण्याची भूमिका ब्रिटिश सरकारने घेतली होती. भारतीय नेत्यांना ही भूमिका मान्य नव्हती. त्यामुळे क्रिप्स मिशन अपयशी ठरले आणि देशातील असंतोष आणखी वाढला.
गोवालिया टँक मैदानावर ऐतिहासिक घोषणा
७ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईत काँग्रेस कार्यसमितीची बैठक झाली. त्यानंतर ८ ऑगस्ट रोजी मुंबईतील गोवालिया टँक मैदानावर अखिल भारतीय काँग्रेस समितीची ऐतिहासिक बैठक झाली. याच मैदानाला पुढे ‘ऑगस्ट क्रांती मैदान’ म्हणून ओळख मिळाली.
या सभेतील भाषणांचा सिलसिला संध्याकाळी सुरू झाला. मौलाना अबुल कलाम आझाद, पंडित जवाहरलाल नेहरू, सरदार वल्लभभाई पटेल आणि अखेरीस महात्मा गांधी यांनी जनसमुदायाला संबोधित केले. गांधीजींनी ब्रिटिश सत्तेला भारत सोडण्याचा स्पष्ट संदेश दिला. त्यांनी भारतीयांना ‘करो या मरो’ हा मंत्र दिला.
गांधीजींच्या या आवाहनाचा अर्थ हिंसाचार करणे असा नव्हता. स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी शेवटपर्यंत संघर्ष करायचा आणि त्यासाठी कोणत्याही त्यागाला तयार राहायचे, असा त्यामागील संदेश होता. त्यांच्या शब्दांनी भारतीयांच्या मनातील स्वातंत्र्याची इच्छा एका सामूहिक निर्धारात परिवर्तित झाली.
‘भारत छोडो’ हे घोषवाक्य लोकप्रिय करण्याचे श्रेय समाजवादी नेते युसूफ मेहरअली यांना दिले जाते. यापूर्वी त्यांनी ‘सायमन गो बॅक’ हे घोषवाक्यही दिले होते. ‘भारत छोडो’ हा छोटा, स्पष्ट आणि थेट संदेश जनतेच्या मनात घर करून गेला.
नेत्यांना अटक; पण आंदोलन थांबले नाही
८ ऑगस्टच्या रात्रीनंतर ब्रिटिश सरकारने कठोर कारवाई करण्याचा निर्णय घेतला. ९ ऑगस्टच्या पहाटे महात्मा गांधी, जवाहरलाल नेहरू, सरदार वल्लभभाई पटेल, मौलाना आझाद यांच्यासह काँग्रेसच्या अनेक प्रमुख नेत्यांना अटक करण्यात आली.
ब्रिटिश सरकारला वाटले की प्रमुख नेत्यांना अटक केली तर आंदोलनाची तीव्रता कमी होईल. मात्र घडले त्याच्या अगदी उलट. नेतृत्वाला तुरुंगात डांबले असले तरी आंदोलन सामान्य भारतीयांच्या हातात गेले. विद्यार्थी, कामगार, शेतकरी, महिला आणि तरुण मोठ्या संख्येने रस्त्यावर उतरले. संप, निदर्शने, मोर्चे, सरकारी कार्यालयांवर बहिष्कार आणि ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध विविध प्रकारचे आंदोलन देशभर सुरू झाले.
भूमिगत चळवळीने लढ्याला नवे बळ दिले
ब्रिटिश सरकारने आंदोलन दडपण्यासाठी लाठीमार, गोळीबार, अटकसत्र आणि कठोर दडपशाहीचा मार्ग स्वीकारला. हजारो भारतीयांना तुरुंगात डांबण्यात आले. अनेकांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली.
परंतु दडपशाहीमुळे आंदोलन संपले नाही. अनेक स्वातंत्र्यसैनिक भूमिगत झाले. अरुणा आसफ अली, जयप्रकाश नारायण, डॉ. राम मनोहर लोहिया यांसारख्या नेत्यांनी भूमिगत राहून आंदोलनाला दिशा दिली. अरुणा आसफ अली यांनी गोवालिया टँक मैदानावर भारतीय ध्वज फडकावून आंदोलनाला प्रतीकात्मक बळ दिले.
याच काळात उषा मेहता यांनी सहकाऱ्यांच्या मदतीने गुप्त काँग्रेस रेडिओ सुरू केला. ब्रिटिश सेन्सॉरशिपला चकवा देत या रेडिओच्या माध्यमातून स्वातंत्र्यसैनिकांचे संदेश, आंदोलनाच्या बातम्या आणि देशभक्तीचा संदेश जनतेपर्यंत पोहोचवला जात होता. त्यामुळे भूमिगत आंदोलनाला मोठी ऊर्जा मिळाली.
ब्रिटिश सत्तेच्या पायाला हादरा
१९४२ च्या अखेरीस हजारो लोकांना अटक करण्यात आली होती. शेकडो भारतीयांनी प्राण गमावले. ब्रिटिश सरकारने अत्यंत कठोरपणे आंदोलन दडपले; तरीही भारतीयांच्या मनातील स्वातंत्र्याची भावना दडपता आली नाही.
भारत छोडो आंदोलनामुळे ब्रिटिश सत्तेला एक गोष्ट स्पष्ट झाली—भारतावर दीर्घकाळ राज्य करणे आता शक्य नाही. भारतीय जनतेच्या मनात स्वातंत्र्याची भावना खोलवर रुजली होती आणि ती कोणत्याही दडपशाहीने संपवता येणार नव्हती.
१९४२ मध्ये भारत स्वतंत्र झाला नाही, परंतु या आंदोलनाने स्वातंत्र्यप्राप्तीची प्रक्रिया वेगवान केली. पुढील काही वर्षांत ब्रिटिश सत्तेवरील राजकीय, आर्थिक आणि नैतिक दबाव वाढत गेला आणि अखेर १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला.
आजच्या पिढीसाठी ऑगस्ट क्रांती दिनाचा संदेश
स्वातंत्र्य मिळून जवळपास आठ दशके झाली आहेत. आज भारत एक सार्वभौम, लोकशाही प्रजासत्ताक म्हणून जगभरात आपली ओळख निर्माण करीत आहे. मात्र स्वातंत्र्याचा अर्थ केवळ परकीय सत्तेपासून मुक्त होणे एवढाच नाही.
लोकशाहीचे संरक्षण, संविधानाचा सन्मान, सामाजिक समता, बंधुता, राष्ट्रीय एकात्मता, भ्रष्टाचाराविरोधात भूमिका, कायद्याचा आदर आणि नागरिक म्हणून कर्तव्याचे प्रामाणिक पालन हीदेखील स्वातंत्र्याचीच रूपे आहेत.
आजच्या पिढीने स्वातंत्र्यसैनिकांचा इतिहास केवळ पाठ्यपुस्तकांपुरता मर्यादित ठेवू नये. त्यांच्या त्यागामागची मूल्ये समजून घेणे आवश्यक आहे. देशभक्ती म्हणजे केवळ घोषणा देणे नव्हे; तर आपल्या कामाशी प्रामाणिक राहणे, समाजासाठी योगदान देणे, सार्वजनिक संपत्तीचे रक्षण करणे आणि देशाच्या प्रगतीत आपला वाटा उचलणे ही खरी राष्ट्रसेवा आहे.
ऑगस्ट क्रांती दिन हा केवळ एका आंदोलनाचा स्मृतिदिन नाही; तो भारतीयांच्या सामूहिक इच्छाशक्तीचा, त्यागाचा आणि स्वातंत्र्याच्या अमर आकांक्षेचा दिवस आहे. ‘करो या मरो’चा निर्धार करणाऱ्या त्या लाखो ज्ञात-अज्ञात स्वातंत्र्यवीरांमुळे आज आपण स्वतंत्र भारतात मुक्तपणे श्वास घेत आहोत.
त्यांच्या बलिदानाची जाणीव ठेवून लोकशाही, संविधान आणि राष्ट्राच्या एकात्मतेचे रक्षण करण्याचा संकल्प करणे, हीच ऑगस्ट क्रांती दिनानिमित्त स्वातंत्र्यवीरांना खरी मानवंदना ठरेल.
