कॉकरोच जनता पार्टी: डिजिटल संतापाचा नवा राजकीय ‘अवतार’

भारतीय राजकारणाने आजवर अनेक आंदोलने पाहिली आहेत—काही रस्त्यावर उतरून झालेली, तर काही संसदेत गाजलेली. मात्र, २०२४-२५ च्या कालखंडात एक असे अजब ‘डिजिटल आंदोलन’ उभे राहिले, ज्याने केवळ एका उपरोधिक नावाने प्रस्थापित सत्तेला आणि न्यायव्यवस्थेला विचार करायला भाग पाडले. ते नाव म्हणजे ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ (CJP).

एका उपरोधिक टिप्पणीतून सुरू झालेला हा प्रवास आज एक कोटीहून अधिक फॉलोअर्सपर्यंत पोहोचला आहे. हा केवळ एक सोशल मीडिया ट्रेंड आहे की एका मोठ्या राजकीय परिवर्तनाची नांदी? याचा सविस्तर आढावा घेणारा हा विशेष लेख.

१. पार्श्वभूमी: ‘झुरळ’ या उपमेचा जन्म

या सर्व वादाची ठिणगी पडली ती भारताचे विद्यमान मुख्य न्यायमूर्ती सूर्यकांत यांच्या एका टिप्पणीमुळे. एका न्यायालयीन सुनावणीदरम्यान त्यांनी देशातील काही तरुणांच्या वर्तणुकीवर भाष्य करताना ‘झुरळ’ (Cockroach) या शब्दाचा वापर केला होता. त्यांच्या मते, जे तरुण बेरोजगार आहेत किंवा ज्यांना व्यवसायात यश मिळत नाही, ते सोशल मीडिया किंवा RTI कार्यकर्ते बनून व्यवस्थेवर टीका करत फिरतात.

न्यायव्यवस्थेकडून आलेल्या या उपमेमुळे देशातील सुशिक्षित पण संधी नाकारलेल्या तरुणांमध्ये संतापाची लाट उसळली. “आम्ही बेरोजगार आहोत कारण व्यवस्था अपयशी ठरली आहे, आमचा अपमान करण्याचा अधिकार कोणालाही नाही,” अशी भावना तरुणांमध्ये निर्माण झाली.

२. अभिजीत दिपके आणि ‘CJP’ ची स्थापना

या अपमानाला उत्तर देण्यासाठी अमेरिकेतील बोस्टन विद्यापीठात शिक्षण घेणाऱ्या अभिजीत दिपके या मराठमोळ्या तरुणाने एक शक्कल लढवली. त्यांनी विचार केला की, “जर आम्हाला झुरळ म्हटले जात असेल, तर आम्ही आमची ताकद झुरळांच्याच नावाने दाखवून देऊ.”

त्यांनी एक्स (ट्विटर) वर एक साधी पोस्ट टाकली— “What if all cockroaches come together?” (जर सर्व झुरळे एकत्र आली तर?). या एका ओळीने सोशल मीडियावर धमाका केला. काही वेळातच ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ची अधिकृत वेबसाईट, इन्स्टाग्राम पेज आणि एक्स हँडल तयार झाले.

३. अभूतपूर्व डिजिटल लोकप्रियता

कॉकरोच जनता पार्टीने लोकप्रियतेचे सर्व जुने रेकॉर्ड मोडीत काढले आहेत:

• इन्स्टाग्राम झंझावात: अवघ्या एका आठवड्यात या पार्टीचे इन्स्टाग्रामवर १३ मिलियनहून अधिक फॉलोअर्स झाले. हे प्रमाण भाजप आणि काँग्रेस यांसारख्या बलाढ्य पक्षांच्या अधिकृत फॉलोअर्सपेक्षाही अधिक वेगाने वाढले.

• ध्रुव राठीला मागे टाकले: भारतातील सर्वात मोठा राजकीय व्लॉगर ध्रुव राठी यालाही फॉलोअर्सच्या वेगाच्या बाबतीत CJP ने मागे टाकले.

• सदस्यत्व नोंदणी: २ लाखाहून अधिक तरुणांनी स्वतःहून वेबसाईटवर जाऊन सदस्यत्वाचा फॉर्म भरला.

४. जाहीरनामा: ‘आळशी’ आणि ‘बेरोजगारांचे’ प्रतिनिधित्व

कोणत्याही राजकीय पक्षाचा एक जाहीरनामा असतो, तसाच CJP चाही आहे. मात्र, हा जाहीरनामा उपरोधिक आणि उपहासात्मक (Sarcastic) आहे.

• उद्देश: “आळशी आणि बेरोजगारांचा आवाज.” येथे आळशी म्हणजे काम न करणारे लोक नव्हे, तर ज्यांना व्यवस्थेने ‘निरुपयोगी’ ठरवले आहे अशा तरुणांचा समूह.

• मागण्या: पेपरफुटी थांबवणे, शिक्षणाचा दर्जा सुधारणे, आणि तरुणांच्या आत्महत्येला कारणीभूत ठरणाऱ्या व्यवस्थेतील मंत्र्यांची जबाबदारी निश्चित करणे.

• तत्वज्ञान: हा पक्ष कोणत्याही विशिष्ट जाती, धर्म किंवा पंथाचा विचार करत नाही. ‘जेन-झी’ तरुणांचे प्रश्न—उदा. इंटरनेट स्वातंत्र्य, रोजगार, मानसिक आरोग्य आणि लोकशाही मूल्ये—यावर हा पक्ष भाष्य करतो.

५. सरकारी कारवाई आणि डिजिटल दडपशाही

CJP ची वाढती लोकप्रियता पाहून यंत्रणा हलल्या. या पक्षाचे अधिकृत ‘X’ खाते भारतात ब्लॉक करण्यात आले. अभिजीत दिपके यांनी आरोप केला की, त्यांचे इन्स्टाग्राम अकाऊंटही हॅक करण्याचा प्रयत्न झाला. मात्र, या कारवाईमुळे तरुणांमध्ये अधिकच चीड निर्माण झाली आणि ‘Cockroach is Back’ या नावाने नवीन हँडल्स तयार होऊन त्यांना काही तासांत लाखांनी फॉलोअर्स मिळाले.

६. हे आंदोलन केवळ ‘मीम्स’पुरते मर्यादित आहे का?

अनेकांना वाटते की ही केवळ एक ‘मीम’ पार्टी आहे. पण खोलवर विचार केल्यास हे ‘डिजिटल सविनय कायदेभंग’ (Digital Civil Disobedience) चे लक्षण आहे.

• नाराजीचे व्यासपीठ: भारतातील तरुणांना जेव्हा वाटते की मुख्य प्रवाहातील मीडिया आणि राजकारण त्यांचे प्रश्न सोडवू शकत नाही, तेव्हा ते अशा ‘उपरोधिक’ चळवळींकडे वळतात.

• राजकीय नेत्यांचा पाठिंबा: महुआ मोइत्रा, प्रशांत भूषण आणि कीर्ती आझाद यांसारख्या व्यक्तींनी या चळवळीची दखल घेतली आहे. ही चळवळ म्हणजे सध्याच्या राजकारणाबद्दलच्या अस्वस्थतेचे प्रतीक असल्याचे त्यांनी म्हटले आहे.

७. भविष्यातील राजकीय पर्याय: २०२९ कडे वाटचाल?

अभिजीत दिपके यांनी सध्या तरी निवडणूक लढवण्याचे जाहीर केलेले नाही, पण त्यांनी ‘मिशन २०२९’ कडे लक्ष असल्याचे संकेत दिले आहेत. जर ही १०-१५ दशलक्ष फॉलोअर्सची संख्या प्रत्यक्षात मतदानामध्ये रूपांतरित झाली, तर ते भारतातील सर्वात मोठे ‘व्होट बँक’ परिवर्तन ठरू शकते.

हे तरुण ‘नोटा’ (NOTA) चा पर्याय न निवडता स्वतःचा राजकीय मार्ग शोधत आहेत. ही चळवळ नेपाळ किंवा बांगलादेशातील तरुण क्रांतीसारखी हिंसक नसली, तरी ती तितकीच प्रभावी ठरत आहे.

८. निष्कर्ष

‘कॉकरोच जनता पार्टी’ हे नाव भलेही विनोदी वाटत असेल, पण त्यामागील भावना अत्यंत गंभीर आहे. हे आंदोलन सत्तेत बसलेल्यांना सांगत आहे की, “तुम्ही ज्यांना झुरळ समजून चिरडण्याचा प्रयत्न करत आहात, तेच झुरळ उद्या तुमच्या सत्तेचे पाया पोखरू शकतात.”

शेवटी, लोकशाहीत जनता हीच खरी मालक असते. जेव्हा जनतेच्या मुलांचा (तरुणांचा) अपमान होतो, तेव्हा ते अपमानित तरुण एकत्र येऊन नवीन इतिहास घडवतात. ‘CJP’ हा त्याच इतिहासाचा एक महत्त्वाचा अध्याय आहे.

लेखक टीप: हा लेख सध्याच्या सोशल मीडिया घडामोडी आणि बातम्यांवर आधारित विश्लेषण आहे. या चळवळीचे यश भविष्यातील निवडणुकीच्या निकालांवर अवलंबून असेल.