नवरात्री हा नऊ दिवसांचा उत्सव आहे, ज्यामध्ये अस्तित्वाच्या नऊ रूपांचा सन्मान केला जातो. परंपरेनुसार आपण स्त्रीशक्तीचा गौरव करतो, तिचा आदर करतो, पण त्याचवेळी तिच्या संवेदनशीलतेची ताकदही मानतो. स्त्री म्हणजे केवळ जीवनदात्री नसते, ती संस्कारांची जन्मदात्रीही असते. तिच्यामध्ये करूणा आणि ममतेची विशेष ताकद असते, ती फक्त जन्म देत नाही तर प्रत्येक जीवनाला मार्गदर्शन करते, संस्कार रुजवते, समाज घडवते.
नवरात्रीच्या निमित्ताने जेव्हा आपण स्त्रीशक्तीचा गौरव करतो, तेव्हा सर्वप्रथम जी शक्ती आपल्यासमोर उभी राहते ती म्हणजे जन्मदात्री आई. नव्या जीवनाची निर्मिती करणारी, प्रसूतीचे दुःख सहन करणारी, सामर्थ्यवान, धैर्यशील आणि निस्वार्थ प्रेमाची मूर्ती म्हणजे आई. एका स्त्रीच्या कुशीतून जन्मलेलं जीवन समाजाचा पाया घडवते. म्हणूनच आईला मूळ शक्ती म्हटलं जातं. आई केवळ जन्म देत नाही, तर मुलाला योग्य मार्ग दाखवते, संस्कार देऊन त्याला जीवनात सामर्थ्यवान बनवते, त्याच्या अपयशांपासून संरक्षण करते.
आईचा जीवनात असलेला नितांत महत्त्वाचा भाग म्हणजे तिचं त्याग. तिने आपलं संपूर्ण आयुष्य आपल्या कुटुंबासाठी, आपल्या मुलांसाठी वाहून दिलं आहे. ती मुलाला चालायला शिकवते, पाऊल पुढे टाकायला शिकवते, आणि आयुष्यभर त्याच्या पावलांचा आधार होते. तिच्या प्रेमाची, ममतेची आणि समर्पणाची ताकद अशा असते की मुलाचं प्रत्येक पाऊल ठाम राहावं याची काळजी ती सतत घेते. आईच्या रूपातूनच स्त्रीशक्तीचा अखंड महिमा प्रकट होतो; तिचं अस्तित्व म्हणजे संपूर्ण सृष्टीचा पाया.
आई हे निस्वार्थ प्रेमाचे प्रतीक आहे. कोणत्याही अटी-शर्तीशिवाय, कोणत्याही अपेक्षेशिवाय ती प्रेम करते, मार्गदर्शन करते आणि आधार देते. म्हणूनच म्हटलं जातं की आई ही जगातील पहिली गुरु आहे. तिच्याकडून मुलाला वागण्याची कला, चांगलं-वाईट ओळखण्याची क्षमता आणि जीवनाचे मूल्य शिकायला मिळते. तिच्या संवेदनशीलतेमुळे घरातील प्रत्येक गोष्ट सुरळीत चालते, अडचणींवर मात होते, आनंद आणि शांती निर्माण होते.
नवरात्रीत आपण देवींची आराधना करतो, प्रत्येक स्त्रीतील देवीला नमस्कार करतो. पण खऱ्या अर्थाने स्त्रीशक्तीचा सन्मान करण्यासाठी सर्वप्रथम आईला आदर द्यावा लागतो. आई, जीवननिर्मिती करणारी, माता म्हणून जगवणारी आणि निस्वार्थ प्रेमाची वर्षाव करणारी, ही खरी शक्ती आहे. जरी स्त्री हा शब्द उच्चारला तरी सर्वात पहिलं डोळ्यासमोर उभी राहते ती आई. जननी म्हणजे केवळ जैविक माता नव्हे, तर संस्कारांची जन्मदात्री. तिच्या अस्तित्वाशिवाय सृष्टीचं चक्र थांबून जाईल.
भारतीय संस्कृतीत प्राचीन काळापासून स्त्रीला देवी मानलं जात आहे, पण प्रत्यक्ष जीवनात अनेक स्त्रियांवर अत्याचार, बंधने आणि अडचणी येत आहेत. या संदर्भात आईच्या रूपात स्त्रीशक्तीचं महत्त्व अधोरेखित होते. मातृत्व जपणारी, काळजी घेणारी, घरातलं प्रत्येक कार्य पार पाडणारी आई स्त्रीशक्तीचं सर्वोच्च रूप आहे. तिला कुठल्याही दुःखापासून संरक्षण मिळावं, हे प्रत्येकाचं कर्तव्य असतं.
आईचं प्रेम, ममता, त्याग आणि संस्कार इतके मोठे आहेत की त्याचा मोजमाप करणे अशक्य आहे. तिच्या कुशीतूनच जीवन सुरू होतं, तिच्या मार्गदर्शनाने समाज घडतो, तिच्या संस्कारांनी मुलांचा व्यक्तिमत्वाचा पाया मजबूत होतो. आई म्हणजे केवळ जीवनाची जननी नाही, तर प्रत्येक संस्कार, प्रत्येक मूल्य तिच्या कृतीतून पुढच्या पिढीकडे पोहोचते.
नवरात्रीच्या पहिल्या दिवशी आपण स्त्रीशक्तीचा सन्मान करताना सर्वप्रथम जन्मदात्री आईला आदर देणे गरजेचे आहे. तिच्या प्रेमामुळेच घरात सुख-शांती निर्माण होते, तिच्या मार्गदर्शनामुळेच मुलं समाजात योग्य मार्गाने उभी राहतात. आईची महिमा समजून घेतली, तरच देवीची पूजा खऱ्या अर्थाने पूर्ण होते.
स्त्रीशक्तीचा सर्वात मोठा गौरव म्हणजे आई. जीवन देणारी, घर सांभाळणारी, संस्कार रुजवणारी, निस्वार्थ प्रेम करणारी आईच खरी देवी आहे. प्रत्येकाच्या जीवनात तिच्या अस्तित्वाशिवाय सुरक्षिततेची कल्पना करता येत नाही. आईची संवेदनशीलता, सहनशीलता, समर्पण आणि त्याग हेच स्त्रीशक्तीचं प्रत्यक्ष स्वरूप आहे.
नवरात्रीच्या उत्सवात आईच्या रूपातून स्त्रीशक्तीला सन्मान देणं, तिच्या कर्तृत्वाचं महत्त्व जाणून घेणं, हे खऱ्या अर्थाने सणाची खरी ओळख आहे. आईची महिमा जाणून घेतल्यावरच आपण प्रत्येक स्त्रीत दडलेली शक्ती ओळखू शकतो, तिचा आदर करतो, आणि स्त्रीशक्तीच्या प्रत्यक्ष रूपाशी जुळतो.
आई हा शब्द नुसता उच्चार नाही; ती जीवन, संस्कार, प्रेम आणि समाजाची आधारस्तंभ आहे. नवरात्रीत आईला आदर देणे म्हणजे स्त्रीशक्तीला, जीवनाला आणि संस्कृतीला सन्मान देणे. प्रत्येक घरात, प्रत्येक समाजात आईची भूमिकाच स्त्रीशक्तीच्या प्रत्यक्ष दर्शनासारखी आहे.
निष्कर्ष:
नऊ दिवस नवरात्री साजरे करताना आपण नऊ शक्तींचा सन्मान करतो, पण त्या सगळ्यात प्रथम सन्मान देणे गरजेचे आहे जन्मदात्री आईला. तिच्या प्रेमाने, त्यागाने, संस्कारांनी आणि मार्गदर्शनानेच संपूर्ण समाज घडतो. आईची महिमा जाणून घेतल्याशिवाय स्त्रीशक्तीचा सन्मान अपूर्ण राहतो. नवरात्रीत स्त्रीशक्तीच्या सर्व रूपांना सादर करणं म्हणजे तिच्या आदर्शाचं, तिच्या कर्तृत्वाचं आणि तिच्या निस्वार्थतेचं दर्शन घडवणं होय.
– माधवी जाधव . मधूजा©️
संरक्षण अधिकारी
महिला व बालविकास विभाग
