बिहारच्या २०२५ च्या विधानसभा निवडणुकीचा निकाल फक्त एका राज्याचा राजकीय हिशेब नसून, देशाच्या व्यापक राजकारणासाठी महत्त्वाचा संकेत ठरला आहे. महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, राजस्थान, हरियाणा या राज्यांमध्ये जनादेशाची दिशा बदलल्यानंतर बिहारच्या जनतेने दिलेला प्रचंड कौल हा भारतीय राजकारणातील बदलत्या सामाजिक समीकरणांचा, मतदारांच्या मानसिकतेतील शिफ्टचा आणि सत्ताधाऱ्यांच्या ‘थेट लाभधारक’ धोरणांच्या प्रभावाचा एक निर्णायक पुरावा आहे. एनडीएला मिळालेलं विक्रमी बहुमत म्हणजे बिहारच्या राजकारणातील नव्या पर्वाची घोषणा आहे. परंतु या प्रचंड विजयाचं केंद्रबिंदू नरेंद्र मोदी, भाजपा संघटना, चिराग पासवान यांचा उदय इतकंच नाही; तर त्यामध्ये सर्वात मोठा वळण घेणारा प्रश्न म्हणजे — ‘‘आता नितीश कुमार कुठे उभे राहतील?’’ बिहारचे ९ वेळचे मुख्यमंत्री, सतत आघाड्या बदलण्याच्या टॅक्टिकल पॉलिटिक्समुळे ‘किंगमेकर’ असलेले आणि कधी कधी ‘किंग’ ठरलेले नितीश आज पुन्हा एकदा इतिहासातील सर्वात निर्णायक वळणावर पोहोचले आहेत.
एनडीएचा महाविजय : लोकशाहीचे बदलते समीकरण
२०२५ च्या बिहार निवडणुकीत एनडीएने फक्त विजय मिळवला नाही तर प्रतिस्पर्ध्यांना पुसून टाकण्याची जवळपास ‘सुनामी’ घडवली. २०२० च्या तुलनेत ६०–६५ जागांची वाढ म्हणजे लोकसभेपासून विधानसभा निवडणुकीपर्यंत एकसंधपणे चालत आलेली मोदी लाट अजूनही टिकून आहे, हे यावरून स्पष्ट झालं आहे. महागठबंधनाचा पराभव इतका भीषण का झाला? याचं उत्तर अनेक थरांत लपलेलं आहे.
पहिला आणि सर्वात महत्त्वाचा थर म्हणजे ‘महिला मतदारांचे ध्रुवीकरण’. निवडणुकीच्या तोंडावर जाहीर झालेली ‘महिला रोजगार योजना’ ही बिहार सरकारची खेळी निर्णायक ठरली. ७५ लाख महिलांच्या खात्यात जमा झालेले १०-१० हजार रुपये, २ लाखांपर्यंतचे उद्योगसाहाय्य, आणि सरकारी यंत्रणेने हे पैसे ‘थेट लाभधारक’ स्वरूपात पोहोचवण्यासाठी केलेली जलद अंमलबजावणी — या तिन्ही गोष्टींनी बिहारची महिला मतपेढी झपाट्याने एनडीएकडे फिरवली. महिलांचे मतदान तब्बल ७०.६०% इतके झाले — हा बिहारच्या इतिहासातील विक्रमी टक्का. २०१४ नंतरच्या नरेंद्र मोदींच्या राजकारणात महिला मतदार हे ‘मोठं शस्त्र’ बनले, ज्याचा प्रभाव मध्य प्रदेशच्या ‘लाडकी बहिणी’ योजनेत आणि महाराष्ट्रातील महिला सन्मान योजनांमध्ये दिसून आला. बिहारने तेच पॅटर्न आणखी ठसठशीतपणे दाखवला.
या पार्श्वभूमीवर विरोधकांनी निकाल ‘पैसे वाटप’, ‘धनशक्ती’, ‘ईव्हीएम’ आणि ‘निवडणूक आयोग पक्षपाती’ असल्याचे आरोप करत निकालावर प्रश्नचिन्ह उभे केले. काँग्रेसचे पवन खेरा, दिग्विजय सिंह, शशी थरूर, अशोक गहलोत यांनी निवडणूक आयोगावर केलेले आरोप हे राजकीय फायद्यासाठी केलेले तात्कालिक प्रतिवाद वाटतात, परंतु मतदारांचा प्रतिसाद पाहता जनादेश एनडीएकडे झुकलेला स्पष्ट दिसतो.
जेडीयूचा अनपेक्षित उदय : नितीश पुन्हा ‘किंग’?
२०२० च्या निवडणुकीत फक्त ४३ जागांवर थांबलेली जेडीयू या वेळी ७५ पेक्षा जास्त जागांवर आघाडीवर असून, अनेक ठिकाणी निर्णायक विजय मिळवत आहे. भाजपा पहिल्यांदाच बिहारमध्ये सर्वात मोठा पक्ष बनून उभी असतानाही, जेडीयूची कामगिरी ही राजकीय विश्लेषकांसाठी मोठी कोडी घेऊन आली आहे.
कारण सोपं आहे — नरेंद्र मोदींची लोकप्रियता, भाजपा संघटनशक्ती, एनडीएचे एकत्रित सूत्र आणि जेडीयूचा स्थानिक पातळीवरील प्रभाव, या सर्वांचे एकत्रित समीकरण जेडीयूला पुन्हा सत्तेच्या शिखरावर घेऊन जाणारे ठरले.
पण प्रश्न एकच —
नितीश कुमार पुन्हा मुख्यमंत्री होतील का?
मतमोजणीच्या पहिल्याच टप्प्यात जेडीयूने ‘नितीश मुख्यमंत्री होते, आहेत आणि राहतील’ असं सोशल मीडियावर पोस्ट केलं. पण ते केवळ २० मिनिटांत हटवलं गेलं. या हटवण्यामागे खोल राजकीय अर्थ आहे.
भाजपा आता बिहारमध्ये सर्वात मोठा पक्ष आहे. लोकसभा २०२४ मध्ये बिहारात १००% स्ट्राइक-रेट मिळवून भाजपा आधीच ‘डॉमिनंट फोर्स’ आहे. अशा परिस्थितीत, मुख्यमंत्रीपदाच्या वाटाघाटीत जेडीयूची ‘किंगमेकर’ भूमिका मर्यादित झाली आहे.
त्यातच भाजपाचे ‘फेस’ बनलेले सम्राट चौधरी, चिराग पासवान यांचा वाढलेला प्रभाव, आणि भाजपाची एकूणच बहुसंख्य जागा — हे सर्व मिळून मुख्यमंत्रीपदी भाजपाचा चेहरा आणण्याची मागणी आतूनच जोर धरत आहे.
चिराग पासवान : बिहारचा नवा उगवता तारा
लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास) चे चिराग पासवान यांचा या निवडणुकीतील स्ट्राइक-रेट म्हणजे जवळपास अविश्वसनीय कामगिरी. २९ पैकी २२ जागांवर आघाडी म्हणजे ८५% यशदर! २०२० मध्ये १३५ जागा लढवून एकाच जागेवर विजय मिळवलेला चिराग २०२५ मध्ये बिहारचा निर्णायक चेहरा म्हणून उदयास आले.
त्यांची रणनीती, भाजपा सोबतची सामंजस्याची राजकारणशैली, जागावाटपातली कठोर भूमिका आणि प्रचारातील चैतन्यमय प्रतिमा — हे सगळं एकत्र येऊन चिराग पासवान आता ‘एनडीएचा भविष्याचा स्टार’ ठरत आहेत.
भाजपाला जिथे युवा चेहऱ्याची गरज आहे, तिथे चिराग नैसर्गिकपणे फिट बसतात.
आरजेडीचा ऐतिहासिक पराभव : तेजस्वी यादवांना केवळ नाममात्र दिलासा
बिहारमध्ये जंगलराजचा सवाल, आरजेडीची आक्रमक पण विस्कळीत मोहीम, तेजस्वी यादव यांची मर्यादित प्रतिमा, महागठबंधनातील अंतर्गत विसंवाद — या सगळ्यामुळे आरजेडीला इतिहासातील सर्वात मोठा पराभव सहन करावा लागला. केवळ २५ जागांवर थांबलेली आरजेडी विरोधी पक्षपदी बसण्याइतपत जागा मिळवूनही राजकीय दृष्ट्या ‘कमजोर’ बनली आहे.
तेजस्वींनी राघोपुरमध्ये विजय मिळवला तरी तो विजय त्यांना नैतिक बळ देत नाही. महुआमधून तेजप्रताप यादव पराभूत झाले — हे आरजेडीच्या ‘युवापिढी’च्या नेतृत्वातील अपयशाचं सर्वात मोठं लक्षण आहे.
काँग्रेस : अस्तित्व टिकवणेही कठीण
काँग्रेस ६१ जागांवर लढून फक्त १ जागा पुढे ठेवताना दिसते. हे चित्र काँग्रेसच्या राष्ट्रीय स्तरावरील अधोगतीचे प्रतिबिंब आहे. पक्षाकडे स्पष्ट नेतृत्व नाही, धोरणात्मक विचार नाही, स्थानिक पातळीवरील संघटन नाही; त्यामुळे बिहारमध्ये काँग्रेस जवळपास नामशेष झाली आहे.
यामुळे महागठबंधनाची ‘बोलण्याची ताकद’च उरलेली नाही.
मतदानाचा विक्रम : बिहारने बदल दाखवला
या निवडणुकीत ६७.१०% मतदान — हा बिहारच्या इतिहासातील विक्रम आहे. हा वाढलेला मतदानाचा टक्का सत्ताधाऱ्यांना अनुकूल जातो हे गेल्या अनेक निवडणुकांत दिसून आलं आहे. बिहारने तेच सूत्र पुन्हा सिद्ध केलं.
लोकशाहीवरील आरोप : वास्तव की पराभवाची नैसर्गिक प्रतिक्रिया?
काँग्रेस, आरजेडी आणि अन्य विरोधी पक्षांनी ईव्हीएम, एसआयआर फॉर्म, आयोगाचा पक्षपात, निवडणुकीत पैसे वाटप — अशा आरोपांचा फवारा उडवला. परंतु प्रश्न इतकाच नाही की हे आरोप खरे की खोटे; प्रश्न आहे की जनतेमध्ये हे आरोप वजनदार वाटत नाहीत.
देशात निवडणुका कितीही आरोपांमध्ये झाल्या तरी निकालानंतर जनतेला कोणता पर्याय हवाय, हेच निर्णायक ठरतं. बिहारने स्पष्ट सांगितलं की, जनतेचा विश्वास एनडीएकडे आणि मोदींच्या नेतृत्त्वाकडे आहे.
**आता सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न :
नितीश कुमारांचे काय?**
हा प्रश्न या निवडणुकीतला ‘सर्वात मोठा’ आणि ‘सर्वात गुंतागुंतीचा’ प्रश्न आहे.
नितीश कुमार हे बिहारच्या राजकारणातील सर्वात कुशाग्र, धूर्त, प्रगल्भ आणि बहुआयामी नेते मानले जातात. त्यांनी जीवनात सर्वात जास्त वेळा सत्ता बदलली — पण प्रत्येक वेळी ते परत सत्तेच्या केंद्रस्थानी पोहोचले. त्यांच्या राजकीय प्रवासात काँग्रेस, भाजप, आरजेडी — या सर्वांसोबत ते गेले, आले, परत गेले. पण मतदारांनी त्यांना वारंवार स्वीकारलं.
या निवडणुकीत जेडीयूची पुनरागमन करणारी कामगिरी त्यांच्या नेतृत्वावरची बिहारची ‘स्थानिक’ विश्वासार्हता दाखवते. परंतु भाजपा आता सर्वात मोठा पक्ष असल्याने ‘सीएम फेस’ भाजपाचा असायला हवा, अशी मागणी जोर धरते आहे.
नितीश पुन्हा मुख्यमंत्री होतील ही शक्यता नक्कीच जिवंत आहे, कारण :
• एनडीएची निवडणूक ‘नितीश’ नावावरही लढली गेली
• मोदी–नितीश यांची जुगलबंदी बिहारमध्ये भावनिकदृष्ट्या प्रभावी आहे
• जेडीयूशिवाय एनडीए स्थिर राहू शकत नाही
• नितीश कुमारांचे प्रशासनिक कौशल्य अद्याप मान्यताप्राप्त आहे
पण दुसरीकडे भाजपा ही गोष्ट सहज गिळून घेणार नाही, कारण :
• ज्याचा सर्वात मोठा आकडा — सत्ता त्याची!
• सम्राट चौधरी यांना पुढे आणण्याची चर्चा
• चिराग पासवान ‘डिप्टी सीएम’ पर्याय
• बिहारमध्ये भाजपाचा विस्तार प्राथमिक ध्येय
या दोन्ही प्रवाहांमध्ये नितीश पुन्हा ‘किंग’ होतील की ‘किंगमेकर’ यावर पुढील काही दिवसांत निर्णय होईल. मात्र एवढं स्पष्ट आहे की सत्ता त्यांच्याशिवाय चालणार नाही.
भविष्यातील संकेत : बिहारचा निकाल देशाला काय सांगतो?
१. महिला मतदार हे आता ‘निवडणूक जिंकण्याचं सर्वात मोठं शस्त्र’
२. थेट लाभधारक योजना हाच आजचा राजकीय मंत्र
३. भाजपाची संघटनशक्ती राज्यनिहाय पातळीवर अधिक मजबूत
४. विरोधकांमध्ये नेतृत्वाचा तीव्र अभाव
५. चिराग पासवान हे उद्याचे मुख्यमंत्रीपदाचे प्रबळ दावेदार
६. नितीश यांचा अनुभव अजूनही बिहारची गरज
७. बिहारची सामाजिक रचना भाजपाच्या बाजूने ठोसपणे फिरली आहे
शेवटचं वाक्य : बिहारने निकाल दिला, आता डाव सत्ताकारणाचा
बिहारच्या जनादेशाने एक गोष्ट स्पष्ट केली आहे — मतदारांनी स्थिरता, विकास, थेट लाभ, आणि राष्ट्रीय नेतृत्वावर विश्वासाचा कौल दिला आहे. एनडीएची सत्ता अटळ झाली आहे. पण या सत्तेत नितीश कुमार यांची भूमिका ही पुढच्या काही दिवसातील सर्वात महत्त्वाची राजकीय घटना ठरणार आहे.
ते पुन्हा मुख्यमंत्री म्हणून येतात की भाजपला नेतृत्व देऊन स्वतः ‘किंगमेकर’ बनतात — हा निर्णय बिहारच्या राजकारणाची दिशा पुन्हा एकदा बदलून टाकणार आहे.
