आज ५ जून. संपूर्ण जगात जागतिक पर्यावरण दिन साजरा केला जात आहे. पर्यावरण संवर्धन, हवामान बदल, जैवविविधतेचे संरक्षण आणि शाश्वत विकास यांसारख्या विषयांवर जनजागृती करण्यासाठी हा दिवस पाळला जातो. परंतु दरवर्षी वृक्षारोपणाचे कार्यक्रम, परिसंवाद, चर्चासत्रे आणि पर्यावरणपूरक संदेश यांच्यात हा दिवस साजरा होत असला, तरी प्रत्यक्षात पृथ्वीसमोरील संकट दिवसेंदिवस अधिक गंभीर होत चालले आहे. त्यामुळे आजचा दिवस हा केवळ उत्सवाचा नसून आत्मपरीक्षणाचा आहे.
जागतिक पर्यावरण दिनाची सुरुवात १९७२ मध्ये स्टॉकहोम येथे झालेल्या संयुक्त राष्ट्रांच्या ऐतिहासिक परिषदेतून झाली. ५ ते १५ जून १९७२ दरम्यान झालेल्या या परिषदेत पर्यावरणाचा प्रश्न हा केवळ एखाद्या देशाचा किंवा प्रदेशाचा नसून संपूर्ण मानवजातीच्या अस्तित्वाशी निगडित असल्याचे अधोरेखित करण्यात आले. याच परिषदेत संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम (UNEP) स्थापन करण्यात आला आणि दरवर्षी ५ जून हा दिवस जागतिक पर्यावरण दिन म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. भारताच्या तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी या परिषदेत पर्यावरण आणि विकास यांचा समतोल राखण्याची गरज अधोरेखित करणारे प्रभावी भाषण केले होते. तेव्हापासून पर्यावरण संवर्धनाचा मुद्दा जागतिक स्तरावर महत्त्वाचा ठरला.
आज जवळपास १५० हून अधिक देशांमध्ये हा दिवस साजरा केला जातो. प्रत्येक वर्षी एक वेगळी संकल्पना किंवा ‘थीम’ निश्चित केली जाते. या माध्यमातून जगासमोरील पर्यावरणीय आव्हानांकडे लक्ष वेधले जाते. यंदाची थीम आहे – “हवामान बदल आणि त्यावर त्वरित कृती”. ही थीम निवडण्यामागे कारणही तितकेच गंभीर आहे. कारण आज हवामान बदल हा केवळ पर्यावरणाचा विषय राहिलेला नाही, तर तो अर्थव्यवस्था, शेती, आरोग्य, रोजगार, अन्नसुरक्षा आणि मानवी अस्तित्वाशी थेट संबंधित झाला आहे.
गेल्या दोनशे वर्षांतील औद्योगिक क्रांतीने मानवाला अभूतपूर्व प्रगती दिली. विज्ञान, तंत्रज्ञान, वाहतूक, संचार आणि उद्योग यामुळे जीवनमान उंचावले. परंतु या विकासाची किंमत निसर्गाला मोजावी लागली. जंगलांची मोठ्या प्रमाणावर तोड झाली, नद्यांचे प्रदूषण वाढले, जीवाश्म इंधनांचा अतिरेकी वापर झाला आणि वातावरणात कार्बन डायऑक्साइडसह हरितगृह वायूंचे प्रमाण झपाट्याने वाढले. त्याचा परिणाम म्हणून पृथ्वीचे तापमान वाढू लागले. संयुक्त राष्ट्रांच्या हवामान बदल विषयक आंतरशासकीय समितीच्या (IPCC) अहवालानुसार, औद्योगिक क्रांतीपूर्व काळाच्या तुलनेत पृथ्वीचे सरासरी तापमान सुमारे १.२ अंश सेल्सिअसने वाढले आहे. ही वाढ नगण्य वाटत असली तरी तिचे परिणाम अत्यंत भीषण आहेत.
आज जगभरात उष्णतेच्या लाटा अधिक तीव्र होत आहेत. युरोप, अमेरिका, भारत, चीन यांसारख्या देशांमध्ये विक्रमी तापमानाची नोंद होत आहे. काही ठिकाणी अतिवृष्टीमुळे महापूर येत आहेत, तर काही प्रदेश दुष्काळाने होरपळून निघत आहेत. हिमालयातील आणि ध्रुवीय प्रदेशातील हिमनद्या वेगाने वितळत आहेत. समुद्राची पातळी वाढत असून भविष्यात अनेक किनारी भागांना जलमय होण्याचा धोका आहे. जंगलांमध्ये वणव्यांचे प्रमाण वाढले आहे. जैवविविधता नष्ट होत आहे. अनेक प्राणी आणि वनस्पतींच्या प्रजाती नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत.
भारतातही परिस्थिती वेगळी नाही. यंदाच्या उन्हाळ्यात अनेक राज्यांमध्ये तापमानाने ४५ ते ५० अंश सेल्सिअसचा टप्पा पार केला. महाराष्ट्रातही उष्णतेच्या लाटा, अवकाळी पाऊस, गारपीट आणि चक्रीवादळांचे प्रमाण वाढले आहे. कोकणात दरवर्षी येणारी चक्रीवादळे, विदर्भातील दुष्काळी परिस्थिती, मराठवाड्यातील पाणीटंचाई आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील अनियमित पाऊस हे हवामान बदलाचेच दुष्परिणाम आहेत. याचा सर्वाधिक फटका शेतकऱ्यांना बसत आहे. शेतीचे नियोजन कोलमडत आहे. उत्पादन घटत आहे. अन्नसुरक्षेचा प्रश्न निर्माण होत आहे.
पर्यावरणाच्या ऱ्हासामागे जंगलतोड हे एक प्रमुख कारण आहे. विकास प्रकल्प, रस्ते, रेल्वेमार्ग, औद्योगिक वसाहती आणि शहरी विस्तार यासाठी मोठ्या प्रमाणावर झाडांची कत्तल केली जात आहे. झाडे ही केवळ ऑक्सिजन देणारी साधने नाहीत, तर ती पृथ्वीचे तापमान नियंत्रित ठेवतात, पावसाचे चक्र संतुलित करतात आणि जैवविविधतेचे संरक्षण करतात. त्यामुळे वृक्षतोड म्हणजे पर्यावरणाच्या मुळावर घाव होय.
प्लास्टिक प्रदूषण हा देखील आजचा एक गंभीर प्रश्न आहे. प्लास्टिकचा वापर इतका वाढला आहे की त्याशिवाय दैनंदिन जीवनाची कल्पना करणे कठीण झाले आहे. मात्र हेच प्लास्टिक पर्यावरणासाठी मोठा धोका बनले आहे. प्लास्टिक सहज विघटन होत नाही. ते शेकडो वर्षे माती आणि पाण्यात टिकून राहते. नद्या, तलाव आणि समुद्रांमध्ये पोहोचणारे प्लास्टिक जलचर प्राण्यांसाठी घातक ठरत आहे. अनेक मासे, कासवे आणि पक्षी प्लास्टिक खाऊन मृत्युमुखी पडत आहेत. आज तर मानवी शरीरातही मायक्रोप्लास्टिकचे अंश आढळू लागले आहेत. त्यामुळे प्लास्टिक प्रदूषण हा केवळ पर्यावरणाचा नव्हे तर सार्वजनिक आरोग्याचाही प्रश्न बनला आहे.
शहरीकरणामुळे निर्माण झालेल्या समस्यांकडेही दुर्लक्ष करता येणार नाही. शहरांमध्ये काँक्रीटचे जंगल वाढत आहे. हरित क्षेत्र कमी होत आहे. पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्याचे प्रमाण घटले आहे. नाले, ओढे आणि जलवाहिन्यांवर अतिक्रमणे होत आहेत. परिणामी, थोड्या पावसातही पूरस्थिती निर्माण होते. वायू प्रदूषणामुळे श्वसनाचे आजार वाढत आहेत. वाहनांची वाढती संख्या आणि औद्योगिक प्रदूषण यामुळे शहरांतील हवा विषारी बनत चालली आहे.
पर्यावरण संवर्धनासाठी शासन स्तरावर अनेक योजना आणि कायदे अस्तित्वात आहेत. वनसंवर्धन कायदा, पर्यावरण संरक्षण कायदा, जैवविविधता कायदा आणि प्लास्टिकबंदी यांसारखे अनेक उपक्रम राबविले जात आहेत. परंतु केवळ कायदे करून पर्यावरण वाचणार नाही. त्यासाठी जनसहभाग आवश्यक आहे. नागरिकांनी स्वतःच्या जीवनशैलीत बदल करणे गरजेचे आहे.
पाण्याचा अपव्यय टाळणे, वीज बचत करणे, सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर वाढवणे, प्लास्टिकचा वापर कमी करणे, कचऱ्याचे वर्गीकरण करणे, सेंद्रिय खतांचा वापर करणे आणि अधिकाधिक वृक्षारोपण करणे या उपाययोजना प्रत्येकाने अंगीकारल्या पाहिजेत. मात्र वृक्षारोपण म्हणजे केवळ फोटोसेशन नव्हे. लावलेल्या झाडांचे संगोपन आणि संरक्षण करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. अनेकदा पर्यावरण दिनानिमित्त लाखो झाडे लावल्याच्या घोषणा केल्या जातात; परंतु त्यातील किती झाडे जगतात, याकडे दुर्लक्ष केले जाते.
शाळा, महाविद्यालये, स्वयंसेवी संस्था, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि उद्योग क्षेत्रानेही पर्यावरण संवर्धनात सक्रिय भूमिका बजावली पाहिजे. पर्यावरण शिक्षण ही केवळ अभ्यासक्रमातील बाब न राहता ती जीवनशैलीचा भाग बनली पाहिजे. मुलांमध्ये लहानपणापासूनच पर्यावरणपूरक सवयी रुजविणे आवश्यक आहे.
आज विकास आणि पर्यावरण यांच्यातील संघर्ष अधिक तीव्र होताना दिसतो. मात्र विकास आणि पर्यावरण हे एकमेकांचे विरोधक नाहीत. उलट शाश्वत विकास हीच काळाची गरज आहे. आर्थिक प्रगती करताना निसर्गाचे नुकसान होणार नाही, याची काळजी घेणे आवश्यक आहे. अक्षय ऊर्जा, हरित तंत्रज्ञान, जलसंधारण, सेंद्रिय शेती आणि पर्यावरणपूरक उद्योग यांना प्राधान्य दिल्यास विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल साधता येऊ शकतो.
जागतिक पर्यावरण दिन हा केवळ शुभेच्छा देण्याचा किंवा सोशल मीडियावर संदेश टाकण्याचा दिवस नाही. तो आपल्या जीवनशैलीचे आत्मपरीक्षण करण्याचा दिवस आहे. आपण निसर्गाकडून सतत घेत आहोत; परंतु त्याला परत काय देत आहोत, हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची गरज आहे.
कारण पर्यावरणाचा प्रश्न हा केवळ झाडे, नद्या किंवा प्राण्यांचा प्रश्न नाही. तो मानवाच्या अस्तित्वाचा प्रश्न आहे. आज आपण जागे झालो नाही, तर उद्याची पिढी आपल्याला कधीही माफ करणार नाही. पृथ्वी आपली मालमत्ता नाही; ती पुढील पिढ्यांकडून घेतलेली अमानत आहे. ती सुरक्षित आणि समृद्ध स्वरूपात त्यांच्याकडे सुपूर्द करणे ही आपली नैतिक जबाबदारी आहे.
निसर्ग वाचला तरच विकास टिकेल, पर्यावरण वाचले तरच मानवजातीचे भविष्य सुरक्षित राहील. म्हणूनच पर्यावरण संवर्धन ही काळाची गरज नसून मानवाच्या अस्तित्वाची अपरिहार्यता आहे.
