महिला आज आपल्या देशात सुरक्षित आहेत का?

जगभरात दरवर्षी ८ मार्च हा दिवस जागतिक महिला दिन म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी महिलांच्या कर्तृत्वाचा गौरव केला जातो, त्यांच्या अधिकारांबाबत चर्चा केली जाते आणि समाजातील स्त्री-पुरुष समानतेचा संदेश दिला जातो. परंतु प्रत्येक वर्षी हा दिवस साजरा होत असताना एक प्रश्न मात्र तितक्याच ठामपणे समाजासमोर उभा राहतो—महिला आज आपल्या देशात खरोखर सुरक्षित आहेत का? हा प्रश्न केवळ भावनिक नाही तर सामाजिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय वास्तवाशी जोडलेला आहे. आधुनिक तंत्रज्ञान, प्रगत शिक्षण आणि आर्थिक विकासाच्या दिशेने झपाट्याने वाटचाल करणाऱ्या भारतात महिलांच्या सुरक्षिततेबाबत अजूनही गंभीर चिंता व्यक्त केली जाते. त्यामुळे महिला दिनाच्या निमित्ताने केवळ अभिनंदनाचे संदेश देण्यापेक्षा या प्रश्नाचा सखोल विचार करणे अत्यंत गरजेचे आहे.

भारतीय संस्कृतीत स्त्रीला नेहमीच अत्यंत मानाचे स्थान देण्यात आले आहे. आपल्या परंपरेत स्त्री ही केवळ घराची सदस्य नसून ती घराची आत्मा मानली गेली आहे. व्यवहार हा घरातील शुभ कलश आहे, इन्सानियत घरातील तिजोरी आहे, मधुर वाणी घरातील धन-दौलत आहे, शांती घरातील महालक्ष्मी आहे, पैसा हा घरातील क्षणिक पाहुणा आहे, एकता घरातील ममता आहे, व्यवस्था घरातील शोभा आहे आणि समाधान हे घरातील खरे सुख आहे, असे जे म्हटले जाते त्याचा मूळ अर्थ असा आहे की या सर्व गुणांचा केंद्रबिंदू घरातील स्त्री असते. आई, पत्नी, बहीण किंवा मुलगी या रूपात स्त्री कुटुंबाला सांभाळणारी, संकटात धीर देणारी आणि सर्वांना जोडून ठेवणारी शक्ती असते. घरातील स्त्री नसली तर कुटुंबाची घडी विस्कटते, हे वास्तव प्रत्येकाला मान्य करावे लागते.

स्त्रीच्या त्यागाची आणि प्रेमाची अनेक उदाहरणे आपल्या दैनंदिन जीवनात पाहायला मिळतात. घरातील स्त्री आजारी पडली तरी तिचे पहिले चिंतन स्वतःच्या प्रकृतीबद्दल नसते; ती विचार करते की घरातील लोकांनी जेवले का, मुलांनी अभ्यास केला का, घरातील काम सुरळीत चालले आहे का. ही भावना केवळ कर्तव्य म्हणून नसते तर ती मातृत्वाच्या आणि प्रेमाच्या भावनेतून आलेली असते. त्यामुळेच स्त्री ही कुटुंबाची खरी शक्ती मानली जाते. एखादा पुरुष बाहेरच्या जगात कितीही मोठे यश मिळवू शकतो, पण त्याच्या यशामागे कुटुंबातील एखाद्या स्त्रीची प्रेरणा आणि पाठबळ असते हे सत्य कोणीही नाकारू शकत नाही.

पूर्वी समाजात अशी धारणा होती की स्त्रीने घर सांभाळणे, कुटुंबाची जबाबदारी घेणे आणि मुलांचे संगोपन करणे हेच तिचे मुख्य कर्तव्य आहे. अनेक थोर व्यक्तींनी असेही म्हटले आहे की स्त्री वकील, डॉक्टर किंवा इंजिनिअर झाली नाही तरी चालेल, परंतु ती गृहकृत्यदक्ष सहचारिणी, माता आणि भगिनी झाली पाहिजे. या विचारांमध्ये स्त्रीच्या भूमिकेचा सन्मान होता, परंतु काळ बदलत गेला तसे समाजातील अपेक्षाही बदलू लागल्या. आजच्या पिढीला शिक्षण, स्वावलंबन आणि समान संधी यांचे महत्त्व अधिक जाणवू लागले आहे. आज अनेक तरुणांना आपली जीवनसाथी ही सुशिक्षित, स्वावलंबी आणि आत्मविश्वासू असावी असे वाटते. ही बदलती मानसिकता समाजाच्या प्रगतीचे लक्षण मानले जाऊ शकते.

आजच्या डिजिटल आणि संगणकीय युगात महिला जवळपास प्रत्येक क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी करताना दिसतात. शिक्षण, विज्ञान, उद्योग, राजकारण, प्रशासन, संरक्षण, क्रीडा, कला आणि साहित्य अशा सर्व क्षेत्रांत महिलांनी आपली वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. अनेक महिलांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताचे नाव उज्ज्वल केले आहे. त्यामुळे स्त्री ही केवळ कुटुंबापुरती मर्यादित नसून ती समाज आणि राष्ट्र उभारणीमध्येही मोठे योगदान देत आहे हे स्पष्ट होते. या वास्तवाची जाणीव ठेवून महिलांना राजकीय प्रतिनिधित्व देण्यासाठी संसदेत महिला आरक्षणाचा निर्णय घेण्यात आला. हा निर्णय महिलांच्या सक्षमीकरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.

परंतु या सर्व प्रगतीसोबतच एक कटू वास्तव देखील आहे. देशात आजही महिलांवर अत्याचार, छेडछाड, बलात्कार, घरगुती हिंसा आणि सामाजिक भेदभावाच्या घटना घडताना दिसतात. वर्तमानपत्र उघडले किंवा दूरदर्शनवरील बातम्या पाहिल्या तर दररोज कुठे ना कुठे महिलांवर किंवा लहान मुलींवर अत्याचार झाल्याच्या बातम्या समोर येतात. कधी शिक्षकांकडून, कधी पोलिसांकडून, कधी ओळखीच्या व्यक्तीकडून तर कधी अगदी नातेवाईकांकडूनही अत्याचार झाल्याच्या घटना ऐकायला मिळतात. ही परिस्थिती समाजासाठी अत्यंत चिंताजनक आहे. महिलांच्या सन्मानाचे आणि सुरक्षिततेचे प्रश्न केवळ कायद्याने सुटत नाहीत; त्यासाठी समाजाच्या मानसिकतेत बदल होणेही तितकेच आवश्यक आहे.

महिलांच्या सुरक्षिततेसाठी देशात अनेक कठोर कायदे करण्यात आले आहेत. बलात्कारासारख्या गंभीर गुन्ह्यांसाठी कठोर शिक्षा देण्याची तरतूद करण्यात आली आहे. महिलांच्या तक्रारी ऐकण्यासाठी विशेष पोलीस कक्ष, हेल्पलाइन सेवा आणि विविध सरकारी योजना सुरू करण्यात आल्या आहेत. तरीही अत्याचारांच्या घटना पूर्णपणे थांबलेल्या दिसत नाहीत. याचे कारण केवळ कायद्याची अंमलबजावणी नव्हे, तर समाजातील काही विकृत मानसिकता आहे. स्त्रीकडे समान माणूस म्हणून पाहण्याची वृत्ती अजूनही सर्वत्र निर्माण झालेली नाही.

आज अनेक कुटुंबांमध्ये अशी परिस्थिती दिसते की घरातील मुलगी किंवा स्त्री बाहेर गेली की ती परत येईपर्यंत कुटुंबातील सदस्यांच्या मनात चिंता निर्माण होते. ती सुरक्षितपणे घरी पोहोचेल की नाही याची खात्री वाटत नाही. ही भीतीच दाखवते की महिलांच्या सुरक्षिततेबाबत अजूनही मोठे आव्हान आहे. जर एखाद्या समाजात स्त्रीला रात्री एकटीने बाहेर जाण्याची भीती वाटत असेल, तर त्या समाजाने स्वतःच्या प्रगतीचा पुनर्विचार करणे आवश्यक आहे.

महिलांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न केवळ शहरांपुरता मर्यादित नाही. ग्रामीण भागातही अनेक सामाजिक बंधने आणि भेदभावामुळे महिलांना अनेक अडचणींना सामोरे जावे लागते. शिक्षणाची कमतरता, आर्थिक स्वावलंबनाचा अभाव आणि सामाजिक दबाव यामुळे अनेक महिलांना स्वतःचे हक्क मिळवण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो. त्यामुळे महिला सक्षमीकरणाचा विचार करताना शिक्षण, आरोग्य, रोजगार आणि सामाजिक न्याय या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे.

जागतिक महिला दिनाचा इतिहासही संघर्षाचा आहे. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला जगातील अनेक देशांमध्ये महिलांना मतदानाचा अधिकार नव्हता. कामगार वर्गातील महिलांना अत्यंत कठीण परिस्थितीत काम करावे लागत होते. या अन्यायाविरुद्ध महिलांनी आंदोलन केले, संघटनांची स्थापना केली आणि समान हक्कांसाठी लढा दिला. त्या संघर्षातूनच जागतिक महिला दिनाची संकल्पना पुढे आली. नंतर संयुक्त राष्ट्रसंघानेही या दिवसाला अधिकृत मान्यता दिली आणि महिलांच्या हक्कांबाबत जागतिक स्तरावर जागृती करण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जाऊ लागला.

भारतामध्येही महिला सक्षमीकरणाचा इतिहास मोठा आहे. समाजसुधारकांनी स्त्री शिक्षण, विधवा पुनर्विवाह आणि सामाजिक समानतेसाठी मोठा संघर्ष केला. स्त्री शिक्षणाची मुहूर्तमेढ रोवणाऱ्या सावित्रीबाई फुले यांनी समाजातील विरोधाला न जुमानता मुलींसाठी शाळा सुरू केली. त्यांच्या कार्यामुळे स्त्री शिक्षणाची चळवळ सुरू झाली आणि समाजात परिवर्तनाची प्रक्रिया वेगाने पुढे सरकली. त्यांच्या धाडसामुळे आज लाखो मुलींना शिक्षणाची संधी मिळाली आहे.

भारतातील इतिहासात अनेक महान महिलांनी समाज आणि राष्ट्रासाठी उल्लेखनीय कार्य केले आहे. राष्ट्रमाता जिजाऊ यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांसारखा महान नेता घडवला. अहिल्याबाई होळकर यांनी न्यायी आणि लोककल्याणकारी राज्यकारभाराचा आदर्श घालून दिला. ताराराणी यांनी स्वराज्याच्या रक्षणासाठी शौर्य दाखवले. आधुनिक काळातही अनेक महिलांनी राजकारण, समाजकार्य आणि प्रशासनात मोठे योगदान दिले आहे. या सर्व महिलांच्या संघर्षातून स्त्रीशक्तीचे सामर्थ्य स्पष्ट होते.

परंतु या गौरवशाली इतिहासासोबत आजच्या वास्तवाकडेही पाहणे आवश्यक आहे. महिला दिन मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो, कार्यक्रम आयोजित केले जातात, भाषणे दिली जातात आणि महिलांच्या सन्मानाबद्दल बोलले जाते. परंतु हा उत्सव केवळ एका दिवसापुरता मर्यादित राहिला तर त्याला फारसा अर्थ उरत नाही. महिलांच्या सुरक्षिततेसाठी आणि सन्मानासाठी वर्षातील प्रत्येक दिवस महत्त्वाचा असायला हवा.

महिला सशक्तीकरणाचा खरा अर्थ म्हणजे महिलांना स्वातंत्र्य, सुरक्षा आणि समान संधी देणे. त्यांना केवळ आरक्षण देऊन किंवा सन्मानाच्या शब्दांनी गौरवून चालणार नाही; त्यांच्या सुरक्षिततेची आणि सन्मानाची हमी समाजाने द्यावी लागेल. स्त्रीला देवी मानून तिची पूजा करण्यापेक्षा तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणि स्वातंत्र्याचा आदर करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

जागतिक महिला दिनाच्या निमित्ताने प्रत्येकाने एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे की समाजाची प्रगती स्त्रीच्या सन्मानावर आणि सुरक्षिततेवर अवलंबून असते. ज्या समाजात स्त्री सुरक्षित आणि स्वावलंबी असते तो समाजच खऱ्या अर्थाने प्रगत मानला जातो. त्यामुळे महिलांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न हा केवळ महिलांचा नाही तर संपूर्ण समाजाचा प्रश्न आहे.

आज आवश्यक आहे ती समाजाच्या मानसिकतेत बदल घडवून आणण्याची. मुलांना लहानपणापासूनच स्त्री-पुरुष समानतेचे संस्कार दिले गेले पाहिजेत. महिलांचा सन्मान करणे, त्यांच्या स्वातंत्र्याचा आदर करणे आणि त्यांच्या सुरक्षिततेसाठी जागरूक राहणे हे प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे. सरकार, प्रशासन, सामाजिक संस्था आणि सामान्य नागरिक यांनी एकत्रितपणे प्रयत्न केले तरच महिलांसाठी सुरक्षित आणि सन्माननीय समाज निर्माण होऊ शकतो.

जागतिक महिला दिन साजरा करताना केवळ शुभेच्छा देऊन समाधान मानण्यापेक्षा स्त्रियांच्या स्वातंत्र्याला आणि सुरक्षिततेला बळ देणारे ठोस प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. स्त्रीला बंदिस्त करून देवी बनवण्यापेक्षा तिच्या पंखांना बळ देऊन तिला मुक्तपणे उंच भरारी घेता येईल असे वातावरण निर्माण करणे हीच या दिवसाची खरी भेट ठरेल. जर समाजाने हा विचार मनापासून स्वीकारला तरच एक दिवस असा येईल की “महिला आज आपल्या देशात सुरक्षित आहेत का?” या प्रश्नाचे उत्तर ठामपणे “होय” असे देता येईल.