भारतीय सिनेमाच्या इतिहासात धर्मेंद्र यांचे नाव निश्चितच सुवर्णाक्षरांनी कोरले गेले आहे. त्यांनी प्रेक्षकांना सिनेमाचे एक सुवर्णयुग दाखविले. धर्मेद्रना अॅक्शन हिरो म्हणून ओळखले जाते यात काही वाद नाही. परंतु ही ओळख सामाजिक अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणाऱ्या संवेदनशील हिरोच्या भूमीका साकारल्याने बनली. त्यांच्या अभिनयाने प्रस्थापित अन्याय, शोषण, जातिवाद आणि भेदभाव यांविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा त्या सिनेमांतून दाखविल्यामुळे जनतेच्या मनातील राग, आक्रोश पडद्यावर दिसला किमान खऱ्या आयुष्यात नसले तरी पडद्यावर तो हिरो अन्याय करणाऱ्यांविरुद्ध लढताना दिसल्याचे समाधान प्रेक्षकांना लाभले. म्हणूनच ते प्रेक्षकांच्या गळ्यातले ताईत झाले. सर्व वयोगटात त्यांचे चाहते तयार झाले आणि त्यांनी या कलाकाराला डोक्यावर घेतले.
तरी, या मसाला फॉर्म्युलापटांचा हिरो, प्रसिद्धी हे सर्व असतानाही धर्मेंद्रने आपल्यातील संवेदनशील माणूस आणि अभिनेत्याला वाव देण्यासाठी काही मोजके समांतरपट केले. ‘सत्यकाम’, ‘अनुपमा’ यांसारख्या चित्रपटांत त्यांनी समाजातील भ्रष्टाचार, वर्गीय भेदभाव आणि नैतिक संघर्ष यांना हात घातला. त्यामुळे धर्मेंद्र यांची ‘ही-मॅन’ इमेज ही फक्त व्यावसायिक अॅक्शनपुरती मर्यादित न राहता सामाजिक जाणिवा जागृत करणारीही ठरली.
समांतर चित्रपटांमधील धर्मेंद्र
धर्मेंद्र यांनी काही अतिशय महत्त्वाचे समांतर व संवेदनशील चित्रपट केले. विशेषतः ‘अनुपमा’ (1966) आणि ‘सत्यकाम’ (1969) हे दोन्ही चित्रपट राष्ट्रीय पुरस्कार विजेते ठरले. या चित्रपटांतील त्यांच्या भूमिका त्यांच्या करिअरमधील सर्वात ताकदीच्या मानल्या जातात. ‘अनुपमा’मध्ये त्यांनी शांत, अंतर्मुख आणि संवेदनशील नायकाचे रूप साकारले, तर ‘सत्यकाम’मध्ये आदर्शवादी, सत्यप्रिय आणि तडजोड न करणाऱ्या व्यक्तीची भूमिका केली. या व्यक्तिरेखांनी ६०च्या दशकातील मध्यमवर्गीय, मूल्याधिष्ठित नायकाची प्रतिमा तयार करण्यात मोठा हातभार लावला.
‘बंदिनी’ (1963) या चित्रपटात त्यांनी डॉक्टरची भूमिका केली होती, जी अत्यंत मृदू आणि संवेदनशील होती. ‘रीषी’ (1970)मध्ये त्यांनी गंभीर व विचारशील पात्र साकारले, तर ‘गोलमाल’ (1979) एक नवी वेगळी धारा घेऊन आलेल्या सिनेमात, साध्या माणसाची भूमिका करून सामाजिक संदेश दिला. या सर्व चित्रपटांनी धर्मेंद्र यांना केवळ व्यावसायिक सुपरस्टार न ठेवता समांतर सिनेमाच्या प्रवाहाशी जोडले.
राष्ट्रीय पुरस्कार आणि अभिनयाचे वैशिष्ट्य
धर्मेंद्र यांना वैयक्तिक ‘राष्ट्रीय पुरस्कार सर्वोत्तम अभिनेता’ मिळाला नसला तरी ‘अनुपमा’ आणि ‘सत्यकाम’ या दोन्ही चित्रपटांना ‘राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट’ म्हणून मिळाले. समीक्षकांच्या मते या चित्रपटांना राष्ट्रीय पुरस्कार पातळीचा दर्जा मिळवून देण्यात धर्मेंद्र यांच्या अभिनयाचा मोठा आणि महत्त्वाचा वाटा होता. ‘अनुपमा’मध्ये त्यांच्या शांत, संयत आणि डोळ्यांतून केलेल्या अभिनयाने चित्रपटाची भावनिक बाजू उभी राहिली. तर ‘सत्यकाम’मध्ये सत्यप्रिय आचार्य ही व्यक्तिरेखा भारतीय सिनेमातील सर्वात प्रभावी आणि कठीण भूमिकांपैकी एक ठरली.
धर्मेंद्र यांचे व्यावसायिक चित्रपट बहुतेक वेळा अॅक्शन, नाट्यमयता आणि मनोरंजनावर आधारित होते. या चित्रपटांनी बॉक्स ऑफिसवर मोठे यश मिळवले, पण सामाजिक किंवा वैचारिक खोलपणा तुलनेने कमी होता. याउलट समांतर चित्रपटांत त्यांनी अधिक विचारपूर्वक, वास्तववादी आणि मानसशास्त्रीय विषय हाताळले. कमी ग्लॅमर, अधिक सामाजिक जीवनाशी सुसंगत अशा भूमिकांत त्यांनी अभिनय केला. यात त्यांचा विश्वास स्पष्ट दिसतो की सिनेमा हा समाजाचा आरसा असावा आणि समाज बदलण्याचे माध्यम असावे.
धर्मेंद्रचे व्यक्तिमत्त्व आणि सामाजिक बांधिलकी
धर्मेंद्र केवळ ‘ही-मॅन’ हिरो नव्हते. त्यांच्या अभिनयातील सामाजिक भाव, संवेदनशीलता आणि सिनेमा कसा असावा याविषयीचा दृष्टिकोन त्यांच्या निवडलेल्या समांतर चित्रपटांतून स्पष्ट होतो. त्यांनी सिनेमाला केवळ मनोरंजनाचे साधन न मानता समाजातील मूल्ये, संघर्ष आणि अन्याय यांची व्याख्या करण्याचे माध्यम मानले. त्यांच्या अभिनयाने दाखवले की समाजातील अन्याय, संघर्ष आणि चेतना यांचा प्रतिबिंब सिनेमात असायला हवे.
‘अनुपमा’मधील शांत आधार देणारा प्रेमी किंवा ‘सत्यकाम’मधील सत्यप्रिय आचार्य या व्यक्तिरेखांनी धर्मेंद्र यांना संवेदनशील अभिनेता म्हणून वेगळे स्थान दिले. त्यांच्या अभिनयाने प्रेक्षकांना फक्त गुंग न ठेवता विचारवंत बनवले. त्यामुळे धर्मेंद्र हे केवळ बॉक्स ऑफिसच्या यशापलीकडे जाऊन मानवी मूल्यांशी जोडणारे कलाकार ठरले.
सामाजिक बांधिलकी आणि कलात्मक दृष्टिकोन देणारे धर्मेंद्र
‘बंदिनी’, ‘रीषी’, ‘गोलमाल’, ‘अनुपमा’ आणि ‘सत्यकाम’ यांसारख्या चित्रपटांनी हिंदी सिने संस्कृतीत सामाजिक व मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोन दिला. या चित्रपटांमुळे प्रेक्षक अधिक संवेदनशील झाले आणि सामाजिक जनजागृती वाढली. धर्मेंद्र यांनी अंतर्मुख, संवेदनशील, नैतिक आणि सामाजिक दृष्टिकोनातून खोल भूमिका साकारल्या. त्यामुळे त्यांना केवळ व्यावसायिक सुपरस्टार न मानता सामाजिक संदेश देणारा आणि कलात्मक दृष्टिकोन असलेला कलाकार म्हणून मान्यता मिळाली.
एकूणच, धर्मेंद्र यांचा समांतर चित्रपटांमध्ये सहभाग आणि त्यांचे विचार त्यांना ‘ही-मॅन’ इमेजपलीकडे नेऊन एक बहुमुखी, संवेदनशील आणि सामाजिकदृष्ट्या जागरूक अभिनेता बनवतात. त्यांच्या अभिनयाने भारतीय सिनेमा आणि समाज दोन्हीवर सकारात्मक प्रभाव टाकला आहे. धर्मेंद्र यांचे कार्य हे दाखवते की सिनेमा हा केवळ मनोरंजनाचा साधन नसून समाजातील संघर्ष, मूल्ये आणि चेतना यांचे प्रतिबिंब असावे. त्यामुळे धर्मेंद्र यांचे नाव भारतीय सिनेमाच्या इतिहासात केवळ व्यावसायिक यशासाठी नव्हे, तर सामाजिक बांधिलकी आणि कलात्मक दृष्टिकोनासाठी सदैव स्मरणात राहील.
– दिशा खातू
Freelance Journalist
Mumbai
